Monday, August 29, 2011

Service quality and customer satisfaction in the retail banking sector in Vietnam

Van Dinh (posted for friends and students only)


Introduction

Vietnam’s banking sector is expected to have one of the highest growth rates in Asia during the next few years due to the country’s continued economic expansion, rising household incomes, and relatively low penetration of existing banking services. Over the past two decades, the Vietnamese government has undertaken a series of reforms to strengthen and modernize the sector as part of the country’s move towards a more open and market oriented economy. In recent years, rapid economic growth has improved the household income and demand for retail banking services. Credit and debit card use has become more common, with the number of cards issued doubling between 2008 and 2010 to 28.5 million. The number of automated teller machines (ATMs) has also increased dramatically, rising from 1,800 in 2005 to 11,000 as of December 2010 (SBV, 2011). However, the retail banking sector is still in its infancy (BMI, 2011; SBV, 2011). As of December 2010, an estimated 23% of Vietnam’s population of approximately 90 million people had bank accounts and around half of those with accounts actively used consumer banking services (Ho & Baxter, 2011). One of the main concerns for the underdeveloped banking industry in Vietnam is the inadequate service quality in the retail sector (BMI, 2011; SBV, 2011). Service quality assessment is an important leadership task needed to achieve organizational success (Glaveli, Petridou, Liassides & Spathis, 2006). Cronin and Taylor (1992) described five dimensions (tangible, reliability, responsiveness, assurance, and empathy) that constitute customer expectations of service. The specific problem addressed in this study is the quality of retail banking services in Vietnam need improvement to increase customer satisfaction. The possible relationship between service quality and customer satisfaction in the retail-banking sector in Vietnam should be examined to find the solutions to the problem.

In addition, researching about service quality and customer satisfaction is important for both domestic and foreign banks in the Vietnamese competitive market (Oh, 2009; SBV, 2011). In the past, foreign banks in Vietnam have been limited due to a geographical restriction of the government, which allowed a single branch per city. Since 2007 upon Vietnam’s accession to the World Trade Organization (WTO), this number has increased with the presence of many foreign banks. Some foreign banks namely Australia and New Zealand Bank, Hongkong and Shanghai Banking Corporation, Standard Chartered, Deutsche Bank, United Oversea Bank, and Sumitomo Mitsui Banking Corporation have strategies entering the market by becoming strategic partners with domestic banks. Currently, domestic banks have around 90% share of the retail market in Vietnam (SBV, 2011). However, foreign banks are fast becoming strong competitors in the banking retail market by providing services with high technologies, which domestic banks do not have. Foreign banks currently can provide the full range of banking services, which only domestic banks previously have. Consequently, the competitiveness in the banking sector is rising. Survival issues will force bank managers to find solutions to improve their service quality and customer satisfaction.


Literature Review


The literature conceptualizes service quality as the gap between delivered and expected service performance. Customers perceive the relative inferiority or superiority of services by comparing a firm's actual performance with their expectations. The gap between perception and expectation is perceived service quality (Beerli, Martin, & Quintana, 2005; Parasuraman et al., 1991). Customers are more concerned about their money value and have higher expectations from service providers nowadays. If customers perceive that service quality is unsatisfactory, they will not hesitate to switch over business elsewhere (Hossain & Leo, 2009; Uppal & Mishra, 2011). In addition, modern technology increases market transparency, which enables competitors to provide similar or improved versions of any new products (Granados, 2005). Banking industry like many other service industries is facing demanding customers, fierce competition, new technologies, and other changing economic variables (Jham & Khan, 2008). Therefore, it is imperative for banks to achieve customer satisfaction by service excellence. In fact, many research has been done on service quality and customer satisfaction in the banking industry in particular country (Gournaris et al., 2003; Cui et al, 2003; Duncan & Elliott , 2004; Beerli et al., 2004; Jabnoun & Khalifa, 2005; Ibrahim et al, 2006; Lopez et al., 2007; Gou et al., 2008; Kumar et al., 2009; Poolthong & Mandhachitara, 2009; Ravichandran et al., 2010). Other research compared the differences in the perceptions of customers about the quality of bank services in two or more countries (Lasser et al., 2000; Yavas & Benkenstein, 2007; Dash et al., 2009).
Initial research in defining and measuring service quality and customer satisfaction was established in the mid-eighties by Gronroos et a. (1984) and Parasuraman et al. (1985). Gronroos et al. and Parasuraman et al. were the earliest researchers to point out that quality prevalent in the goods sector is not extendable to the services sector. Because of intangible characteristics exist in service, quality in the service context is difficult to measure and evaluate (Parasuraman et al., 1991). Various measuring models have been developed for measuring perceptions of service quality (Gronroos, 1983; Parasuraman et al., 1991; Cronin and Taylor, 1992; Stafford, 1996; Bahia & Nantel, 2000; Aldligan & Buttle, 2002; Tsoukatos & Mastrojianni, 2010 as quoted in Munusama et al., 2010). However, the most widely used models in measuring quality in the service industry and customer satisfaction in general and in the banking sector in particular was the SERVQUAL of Parasuraman et al. and the SERVPERF of Cronin and Taylor. This study applied SERVPERF model to examine the relationship between service quality and customer satisfaction.

Research Objectives

There was seldom seen a work that has been performed on service quality and customer satisfaction in the retail banking sector in Vietnam. This study involved testing the correlation within five dimensions of service quality suggested by Cronin and Taylor (1992) in a specific industry (banking) and population (Vietnam). The relationship between service quality and customer satisfaction was examined to assess the consistence of the previous studies in the Vietnamese market context. The present study provided original contributions to fill two main knowledge gaps. First, the study contributed to current and future research by comparing and contrasting related literature. Findings of the study provided evidence supporting the results in previous literature such as Hanzaee and Salehi (2011), Munusamy and Mun (2010), Ozdemir and Hewett (2010), Ravichandran et al, (2010). Second, the study provided a practical application to measure service quality within retail banking services in Vietnam. The study planned to impact the success of the growing retail banking sector in a transition economy through analyzing customer reactions to the service quality by examining their levels of satisfaction with specific service quality dimensions. The study served as guidelines for the policymakers and bank leaders of banks in Vietnam in order to improve their service quality and customer satisfaction.

Research Design and Questions

The design of the research was to examine the inter-relationship within five service quality dimensions. In addition, the study design attempted to determine whether service quality dimensions have an association with the overall customer satisfaction. These objectives were entailed in two research questions need to be answered as follows:
RQ1. To what extent, if any, is there a significant relationship between the dimensions of service quality among retail banking customers in Vietnam?
RQ2. To what extent, if any, is there a significant relationship between the perceived service quality and customer satisfaction among retail banking customers in Vietnam?
In order to answer two research questions, a quantitative research method with a correlational design that made use of a survey was appropriate for the study. The SERVEPERF model developed by Cronin and Taylor (1992) served as the foundation of the survey instrument to examine the problem of service quality. This model measures service quality by using the perceptions of customers through five quality dimensions, which were demonstrated through 22 survey items. Five service quality dimensions or attributes, which are tangibles, reliability, responsiveness, assurance, and empathy are used to measure perceived service quality in banks.
A survey instrument using a 7-point Likert-type format in two languages (Vietnamese and English) with was designed to collect participant perceptions to conduct statistical comparison. Participants were recruited from current retail banking customers from banks in Vietnam. Participants were recruited to complete the survey during their visit to bank branches and automated teller machine (ATM) locations and through an online survey. The study included the use of both quota sampling and convenience sampling procedures to collect data from 394 participants to achieve a significant sample size to remain at a 3% sampling error rate and a power criterion of .80 for effect size of .20 at an alpha level of 5% (Creswell, 2008).

Sample Data Analysis and Findings

The data was analyzed in different sections: reliability and validity, descriptive analysis, factor analysis, correlation, and multiple regression. Reliability in a study focused on whether the research method and design were accurate (Cooper & Schindler, 2008). Validity is concerned with how well the survey questions measure what they are intended to measure. Descriptive statistics are regularly used and reviewed from hard copy and during analysis to examine the variables being used. Factor analysis is used with two purposes. First, the researcher wanted to reduce a large number of variables to a smaller number of factors for modeling and research objectives, where the large number of variables precludes modeling all the measures individually. Second, the researcher expected to validate a measure for perceived service quality, which was adjusted from SERVPERF model by Cronin and Taylor (1992) to fit with the banking market in Vietnam. Correlation analysis using Pearson’ test was employed to examine the association between service quality dimensions. Finally, multiple regression analysis was used in an attempt to demonstrate the impact of five service quality dimensions in explaining overall satisfaction of customers in retail banking sector in Vietnam.
Reliability and Validity. The researcher started the data analysis with examining the reliability and validity of the sample data. The Cronbach’s alpha coefficients for the study variables ranged between .896 and .906, while the overall scale was .903. These high Cronbach’s alpha coefficients indicated that each construct has a high internal consistency among the items measuring the constructs (See Table 1). The scale validity in measuring customer perception of service quality was observed and ensured in Hanzaee and Salehi (2011), Ravichandan et al. (2010), Siddiqui (2010). The pilot study, which was designed to test the survey instrument, also confirmed the face validity of the survey questions to measure customer perceptions of the retail banking services in Vietnam.

Table 1
Cronbach’s Alpha Measurements

Name of Items Scale Mean if Item Deleted Cronbach's Alpha if Item Deleted Cronbach's Alpha
1. Has up-to-date equipments 113.61 .898 .903
2 . Should do as promised 113.51 .897
3 . Should tell when services will be performed 113.97 .900
4 . Employees who are trustworthy 113.96 .897
5 . Individual attention to customers 113.94 .896
6 . Appealing physical facilities 113.77 .899
7 . Interest in solving customer problems 113.44 .898
8 . Prompt service to customers 113.82 .899
9 . Customers feel safe in transactions 113.94 .898
10 . Convenient operating hours 113.85 .902
11 . Neat appearing employees 113.63 .906
12 . Perform service right the first time 113.64 .901
13 . Always willing to help customer 113.96 .900
14 . Consistently courteous with customers 113.55 .901
15 . Employees give personal assistance 113.86 .898
16 . Visually appealing service materials 113.71 .901
17 . Provide service at times promised 113.49 .897
18 . Never too busy to respond to request 114.00 .901
19 . Knowledgeable 113.90 .901
20 . Have customer best interest at heart 113.84 .898
21 . Insist on error free records 113.51 .898
22 . Understand customer specific needs 113.89 .899
23. In overall, I am very satisfied with this bank 113.54 .897


In order to reduce within 22 survey items of quality dimension to a smaller number of factors for modeling and to validate the SERVPERF model in the Vietnamese market, the researcher employed both exploratory factor analysis (EFA) and confirmatory factor analysis (CFA). In CFA, the research approached structural equation modeling (SEM) by AMOS 18. SEM is used to explore CFA measurement model. All 22 items were factor analyzed using the Varimax method with 0.6 loading cut-off point, resulting in five factors totaling 16 items. Five factors together contributed to 72% effect on customer satisfaction (see Table 2). From the previous EFA analysis, the final SEM model extracted from AMOS 18 software included 16 items in five service quality dimensions and the overall customer satisfaction. The results of the confirmatory factor analysis in Figure 1 demonstrated a good model fit to the data on the basis of a fit statistic (χ2= 162.28, df = 105, GFI = .974, CFI = .981, RMSEA = .037).

Figure 1: SEM model

I can't paste it here :-(


Table 2
Rotated Component Matrixa

Dimensions Items Component Loading
1 2 3 4 5
Tangible 6 . Appealing physical facilities .781
10 . Convenient operating hours .879
Reliability 2 . Should do as promised .820
7 . Interest in solving customer problems .770
17 . Provide service at times promised .789
21 . Insist on error free records .806
Responsiveness 3 . Should tell when services will be performed .816
13 . Always willing to help customer .829
18 . Never too busy to respond to request .727
Assurance 4 . Employees who are trustworthy .809
9 . Customers feel safe in transactions .815
19 . Knowledgeable .850
Empathy 5 . Individual attention to customers .826
15 . Employees give personal assistance .743
20 . Have customer best interest at heart .704
22 . Understand customer specific needs .781

The current study seemed to provide a significant contribution to the literature by confirming the findings of other researchers (Hanzee & Salehi, 2011; Lin & Hsieh, 2006; Olaleke, 2010; Taylor & Cronin, 1992) in a different population (Vietnam) based on a specific industry (banking). The structural equations model appeared to confirm the importance of customer satisfaction in retail banking services in a sequential discussion in Figure 1. The straight line with one arrow head presented that service quality dimensions were antecedents of customer satisfaction. As bank leaders invest in retail banking services and expect customers to continue using them and refer their friends, bank leaders may have to provide quality services first to attain customer satisfaction.

Descriptive Data Analysis. The present model included five service quality dimensions: tangible, reliability, responsiveness, assurance, and empathy. Descriptive statistics on service quality dimensions showed that reliability had a highest mean and lower standard deviation (M = 5.44, SD = .91). Responsiveness dimension was perceived lowest (M = 4.94, SD = .85). All service quality dimensions in Table 3 were perceived higher than average with mean values were more than 4 (neutral). Customer satisfaction is the degree to which a customer believes that the use of a service evokes positive feelings (Rust & Oliver, 1994). Table 4 showed that 328 (83.20%) respondents have positive response with the survey item, “In overall, I am very satisfied with this bank.” Approximately 66 (16.8 %) respondents did not agree and were neutral with survey item, “In overall, I am very satisfied with the bank.” The present study appeared to indicate high satisfaction among respondents toward retail banking services offered by banks in Vietnam. This findings is questionable with the study problem statement that one of the main concerns for the underdeveloped banking industry in Vietnam is the inadequate service quality in the retail sector (BMI, 2011; SBV, 2011). However, these findings seemed to add significance to the conclusions.

Table 3:
Descriptive Data of Service Quality Dimensions
N Min Max M SD
Statistic Statistic Statistic Statistic SE Statistic
Tangible 394 2.00 7.00 5.1117 .05064 1.00519
Reliability 394 2.75 7.00 5.4365 .04597 .91258
Responsiveness 394 2.67 7.00 4.9442 .04280 .84958
Assurance 394 2.00 7.00 4.9915 .05320 1.05593
Empathy 394 2.00 7.00 5.0431 .04968 .98609
Valid N (listwise) 394

Table 4
Descriptive Statistics of Overall Satisfaction
Frequency Percent Valid Percent Cumulative Percent
Valid Disagree 9 2.3 2.3 2.3
Indifferent 57 14.5 14.5 16.8
Agree 139 35.3 35.3 52.0
Moderately Agree 151 38.3 38.3 90.4
Strongly Agree 38 9.6 9.6 100.0
Total 394 100.0 100.0


Correlation Analysis. The interrelationship within perceived service quality dimensions in the study were also investigated through correlation analysis. This section involved with answers to Research Question 1. The hypothesis for Research Question 1 was formulated to determine if there will be significant differences in customer perception within particular service quality dimensions, as measured by SERVPERF model. These dimensions include assurance, reliability, tangibles, empathy, and responsiveness. Pearson’s correlation analysis was used to test the hypothesis.
H10: There is no statistically significant correlation between dimensions of the perceived service quality among retail banking customers in Vietnam.
H1A: There is statistically significant correlation between dimensions of the perceived service quality among retail banking customers in Vietnam.

All correlations were found to be statistically significant (p < .001; two tailed) with positive linear associations among the five independent variables in Table 5. Ten inter-relationships existed between the five dimensions of service quality ranging between .253 (tangible and assurance) and .475 (reliability and assurance). The moderate relationships included between tangible and reliability, tangible and empathy, reliability and responsiveness, reliability and empathy, responsiveness and assurance, assurance and reliability, assurance and empathy with correlation coefficient r > .35. Correlation analysis confirmed that all five service quality dimensions were significantly related. The hypothesis H10 was rejected at alpha level of .05. It was concluded that there was statistically significant correlation between dimensions of the perceived service quality among retail banking customers in Vietnam.

Table 5
Correlations between Service Quality Dimensions
Tangible Reliability Responsiveness Assurance Empathy
Tangible 1
Reliability .365** 1
Responsiveness .262** .351** 1
Assurance .253** .387** .431** 1
Empathy .429** .475** .306** .381** 1
**. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed).

Multiple regression analysis. Multiple regression analysis was utilized to investigate the relationship between service quality dimensions (independent variables) and customer satisfaction (dependent variable). answered the research question 2. The hypothesis for research question 2 was designed to assess the relationships between the overall customer satisfaction and service quality dimensions.
H20: There is no statistically significant correlation between overall satisfaction and perceived service quality among retail banking customers in Vietnam.
H2A: There is statistically significant correlation between overall satisfaction and the perceived service quality among retail banking customers in Vietnam.

The current study showed that 328 (83.20%) respondents have positive response with the survey item, “In overall, I am very satisfied with this bank.” Approximately 66 (16.8 %) respondents did not agree and were neutral with survey item, “In overall, I am very satisfied with the bank.” The present study appeared to indicate high satisfaction among respondents toward retail banking services offered by banks in Vietnam. Each of the five service quality dimensions had a significant positive bivariate correlation in the study. The values of univariate correlation (r) between overall satisfaction and five service quality dimensions (tangible, reliability, responsiveness, assurance, and empathy) were .411, .507, .318, .336, and .514 respectively in Table 6. The findings in Table 7 confirmed a significant model that explained 38,6 % of the variance in satisfaction in terms of tangible, reliability, responsiveness, assurance, and empathy. This means that 61.4% of overall satisfaction cannot be explained by service quality dimensions.

Table 6:
Correlation between Service Quality and Customer Satisfaction
Tangible Reliability Responsiveness Assurance Empathy
Overall Satisfaction .411 .507 .318 .336 .514

Table 7
Multiple Regression Model Summary

Model R R2 SE of the Estimate Change Statistics Durbin-Watson
R2 Change F Change df1 df2 Sig. F Change
1 .621a .386 .731 .386 48.762 5 388 .000 1.967

Furthermore, the study involved evaluating a multiple regression model in an attempt to predict customer satisfaction in terms of service quality dimensions in a combined model (see Table 8). The regression equation was formed as follows:
Overall satisfactioni = 1.196 + (.150x tangiblei + .276 x reliabilityi + .080 x responsivenessi + .048 x assurancei + .255 x empathyi )

Table 8
Collinearity Diagnosticsa
Model Unstandardized Coefficients Standardized Coefficients T Sig. Collinearity Statistics
B SE Beta Tolerance VIF
1 (Constant) 1.196 .289 4.146 .000
Tangible .150 .042 .163 3.592 .000 .773 1.294
Reliability .276 .049 .271 5.647 .000 .685 1.461
Responsiveness .080 .050 .074 1.618 .017 .761 1.315
Assurance .048 .041 .055 1.171 .042 .721 1.388
Empathy .255 .046 .272 5.564 .000 .664 1.506

The current study contains empirical evidence to support a significant positive linear relationship between service quality dimensions associated with customer satisfaction . The hypothesis H20 was rejected. It was concluded that there was statistically significant correlation between overall satisfaction and the perceived service quality among retail banking customers in Vietnam. Though all of the five dimensions were significant determinants of customer satisfaction in banks in Vietnam, reliability and empathy were among the most important factors.

Recommendations

As labor costs continue to increase, increasing service quality offer obvious cost benefits to the banking industry in Vietnam. Literature indicated a high correlation between customer satisfaction and profitability (Anderson et al., 1994; Wan et al., 2004). Bank leaders need to leverage factors associated with customer satisfaction to increase profitability. The use of retail banking services offers cost benefits that can also contribute to banks’ profitability. For bank leaders to effectively achieve profitability, they need to continuously improve all service quality dimensions discussed in the present study, namely, tangible, reliability, responsiveness, assurance, and empathy. More specifically, bank leaders can predict customer satisfaction based on tangible, reliability, responsiveness, assurance, and empathy dimensions, which together explained 38.6% of customer satisfaction. On the other hand, the findings of the study can help practitioners and business leaders prioritize service quality dimensions when implementing development plans to improve retail banking services. The findings of the study can significantly improve quality development plans such as failure modes and effects analysis, total quality management, or quality by design.

The current study showed that all service quality dimensions were positively correlated to customer satisfaction. However, reliability and empathy ranked higher than other dimensions with a significant contribution of .28 and . 26 in the multiple regression model. Bank leaders might need to consider service reliability when setting up development plans for retail banking services. Employee and customer interactions are reflected through the empathy dimension (Siddiqui, 2010). Therefore, bank leaders in Vietnam should be well advised to emphasize the employee training programs so that they can offer personalized service to customers. Bank leaders might focus on providing more control and personalization to employees and increasing their office hours and ATM network coverage to capture customer interests in their offerings.

This result explained that 61.4% of overall satisfaction cannot be explained by service quality dimensions but from other aspects. Future research should discover other factors affecting customer satisfaction in the retail banking sector in Vietnam. For instance, future research should perceive other factors such as, pricing programs, levels of market standardization, or cultural preferences. In addition, the present study involved examining service quality dimensions associated with overall satisfaction of current retail banking customers. However, the study did not examine dimensions associated with customer loyalty and customer acquisition. High customer satisfaction is important in maintaining a loyal customer base (Siddiqui, 2010). Customer loyalty relates to what customers think and do with the future with the services. Customer acquisition is concerned with increasing market share and recruiting new customers. Two concepts are subjects beyond the scope of the study. Additional research into customer loyalty and customer acquisition would probably provide more insights into service quality and customer satisfaction in the retail banking sector in Vietnam.

Future research might leverage the findings of the current study in light of those found by Cronin and Taylor (1992) to enhance the survey instrument and provide additional thoughts toward understanding consumer behavior toward services, whether in banking or any other industry, and in Vietnam or any other country. The current model appeared to fit previous findings in the United State, but future researchers might replicate the service quality model in retail banking services in other countries to check if the findings match. As retail banking services continues to develop, there might also be a need to reinvestigate these findings in the future. Future research may also involve investigating how cultural differences might influence customer perceptions of service quality.

A future concern is the potential of other alternative methods of service quality measurement in the research context of interest here. Banking services in Vietnam are not as sophisticated as those in North America or other developed countries. Vietnamese customers have just begun recognizing the benefits of improved banking service quality. However, their demand for service dimensions is still very limited, and their tolerance for poor service quality appears to be high. They seem to be more concerned with the process of delivery rather than the outcomes of service, which indicated high results in five service quality dimensions in the present study. Future research may need to focus on comparisons of SERVPERF with other more extended methods such as BSQ (Bahia & Nantel, 2000), SYSTRA-SQ (Aldlaigan & Buttle, 2002), or BANQUAL-R (Tsoukatos & Mastrojianni, 2010). A focus on broad service dimensions tends to be beneficial for bank managers in the long run. It allows identification and response to customers’ priority problem areas and other service demands.

Summary

The main objectives of the present study were to assess the service quality dimensions (tangible, reliability, responsiveness, assurance, and empathy) and to examine the relationship between service quality and customer satisfaction in the retail banking sector in Vietnam. The data indicated that both customer demographic identity and bank characteristics were significantly related to perceived service quality (p < .05). In addition, the findings confirmed that five quality dimensions were significantly interrelated. Finally, service quality were found to be positively correlated and explained 38.6% of customer satisfaction in the retail banking sector in Vietnam. The findings of the study can help practitioners and business leaders prioritize service quality dimensions when implementing development plans to improve the retail banking services. In addition, research indicated that service quality and customer satisfaction correlates with profitability (Anderson et al., 1994, Wan et al., 2004), loyalty (Fornell, 1992), and positive customer behavior intention (Zeithaml et al., 1996). The leadership of bank leaders in Vietnam might benefit from the study findings and might increase profitability through increasing customer satisfaction and service quality.

References

Aldlaigan, A., & Buttle, F. (2005). Beyon satisfaction: Customer attachment to retail banks. International Journal of Bank Marketing, 23 (4), 349-359.
Anderson, E., Fornell, C., & Lehmann, D. (1994). Customer satisfaction, market share, and profitability: Findings from Sweden. Journal of Marketing, 58(3), 53-67. doi:10.2307/1252310.
Bahia, K., & Nantel, J. (2000). A reliable and valid measurement scale for the perceived service quality of banks. The International Journal of Bank Marketing, 18(2), 84.
Beerli, A., Martin, J. D., & Quintana, A. (2005). A model of customer loyalty in the retail banking market. European Journal of Marketing, 38(1/2), 253-275.
Business Monitor International (BMI). (2011). Vietnam commercial banking report: Q1 2011. Retrieved from www.businessmonitor.com
Cooper, D. R., & Schindler, P. S. (2008). Business research methods (10th ed.). NewYork, NY: McGraw-Hill.
Cozby, P. C. (2009). Methods in behavioral research (10th ed.). Boston: McGraw Hill Higher Education.
Creswell, J. W. (2008). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research (3rd ed.). Upper Saddle River, NJ: Pearson.
Cronin, J., & Taylor, A. (1992). Measuring service quality: A re-examination and extension. Journal of Marketing, 56(3), 55-65.
Cronin, J. J., Brady, M. K., & Hult, G. T. (2000). Assessing the effect of quality, value, and customer satisfaction on consumer behavioral intentions in service environments. Journal of Retailing, 76, 193-218. doi:10.1016/S0022-
4359(00)00028-2
Cui, C. C., Lewis, B. R., & Park, W. (2003). Service quality measurement in banking sector in South Korea. International Journal of Bank Marketing, 21(4), 191-201.
Dash, S., Bruning, E., & Acharya, M. (2009). The effect of power distance and individualism on service quality expectation in banking: A two country individual and national cultural comparison. International Journal of Bank Marketing, 27(5), 336-358.
Duncan, M., & Elliott, J. (2005). Efficiency, customer service, and financial performance among Australian financial institutions. International Journal of Bank Marketing, 22(5), 319-345.
Fornell, C. (2007). The satisfied customer: Winners and losers in the battle for buyer preference. New York: Palgrave McMillan.
Glaveli, N., Petridou, E., Liassides, C., & Spathis, C. (2006). Bank service quality: Evidence from five Balkan countries. Managing Service Quality, 16, 380-394. doi:10.1108/09604520610675711
Gournaris, S. P., Stathakopolous, V., & Athanassopolous, A. D. (2003). Antecedents to perceived service quality: An exploratory study in banking industry. International Journal of Bank Marketing, 24(4), 168-190.
Granados, N. (2005). The impact of IT-driven market transparency on demand, prices, and market structure. AMCIS 2005 Proceedings. Retrieved from http://aisel.aisnet.org/amcis2005/68
Gronroos, C. (1978). A service-orientated approach to marketing of services. European Journal of Marketing, 12, 588-601. doi:10.1108/EUM0000000004985
Gronroos, C. (1984). A service quality model and its marketing implications. European Journal of Marketing, 18(4), 36-45. doi:10.1108/EUM0000000004784
Guo, X., Duff, A., & Hair, M. (2008). Service quality measurement in the Chinese corporate banking market. International of Bank Marketing, 26(5), 305-327.
Hanzaee, H. K., & Salehi, A. S. (2011). Perceived service quality measurement scale in Iran’s retail banking market. African Journal of Business Management, 5(5), 1804-1810.
Ibrahim, E. E., Joshep, M., & Ibeth, K. N. (2006). Customer’s perception of electronic service delivery in the UK retail banking sector. International Journal of Bank Marketing, 24(7), 475-493.
Jabnoun, N., & Khalifa, A. (2005). A customized measure of service quality in the UAE. Managing Service Quality, 20(4), 374-388.
Jham, V., & Khan, K. M. (2008). Customer satisfaction in the Indian banking sector - A study. IIMB Management Review, 28, 84-93.
Kumar, M., Kee, F. T., & Manchor, E. T. (2009). Determining the relative importance of critical factors in delivering service quality of banks: An application of dominance analysis in SERVQUAL model. Managing Service Quality, 19(2), 211-228.
Lasser, W. M., Manolis, C., & Winsor, R. D. (2000). Service quality perspective and satisfaction in private banking. Journal of Service Marketing, 14(3), 244-271.
Lopez, J., Hart, K. L., & Rampersad, A. (2007). Ethnicity and customer satisfaction in the financial service sector. Managing Service Quality, 17(3), 259-274.
Lin, J., & Hsieh, P. (2006). The role of technology readiness in customers' perception and adoption of self-service technologies. International Journal of Service Industry Management, 17, 497-517. doi:10.1108/09564230610689795
Munusamy, J., Chelliah, S., & Mun, W. (2010). Service quality delivery and its impact on customer satisfaction in the banking sector in Malaysia. International Journal of Innovation, Management and Technology, 1(4), 399-404.
Oh, N. S. (2009). Financial deepening in the banking sector: Vietnam. ADB working paper. Retrieved from www.adb.org/Documents/Books/Rising_to_the.../2-bank.pdf
Olaleke, O. O. (2010). Assessing the relationship between service quality and customer satisfaction: Evidence from Nigerian Banking Industry. Global Journal of Management and Business Research, 3(10), 2-5.
Ozdemir, V. E., & Hewett, K. (2010). The effect of collectivism on the importance of relationship quality and service quality for behavioral intentions: A cross-national and cross-contextual analysis. Journal of International Marketing, 18(1), 41–62.
Parasuraman, A. , Berry, L. L., & Zeithaml, V. A. (1991a). Understanding customer expectation of service. Sloan Management Review, 32(3), 39-48.
Parasuraman, A. , Berry, L. L., & Zeithaml, V. A. (1991b). Refinement and reassessment of the SERVQUAL Scale. Journal of Retailing, 67(4), 420-450.
Parasuraman, A., Zeithaml, V. A., & Berry, L. L. (1988). SERVQUAL: A multi-item scale for measuring consumer perceptions of service quality. Journal of Retailing, 64, 12-40.
Parasuraman, A., Zeithaml, V. A., & Berry, L. L. (1994). Alternative scales for measuring service quality: A comparative assessment based on psychometric and diagnostic criteria. Journal of Retailing, 70, 193-194. doi:10.1016/0022- 4359(94)90032-9
Poolthong, Y., & Mandhachitara, R. (2009). Customer expectations of CSR, perceived service quality and brand effect in Thai retail banking. International Journal of Bank Marketing, 27(6), 408-427.
Ravichandran, K., Mani, B. T., & Prabhakaran, S. (2010). Influence of service quality on customer satisfaction application of SERVQUAL model. International Journal of Business and Management, 5(4), 117-124.
Rust, R. T., & Oliver, R. L. (1994). Service quality: New directions in theory and practice. Thousand Oaks, CA: Sage.
Stafford, M.R. (1996). Demographic discriminators of service quality in the banking industry. The Journal of Services Marketing, 10 (4), 6-22.
State Bank of Vietnam (SBV). (2011). Semi-annual report 2011. Retrieved from http://www.sbv.gov.vn/wps/portal/!ut/p/c5/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hnd0cPE3MfAwN3r0BnA093r2ALEydDAwMLM_1wkA7cKgxMIfIGOICjgb6fR35uqn5Bdnaao6OiIgCws9R4/dl3/d3/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnZ3LzZfRjJBNjJGSDIwODQwMzBJNEU5UU9HVjNQNDY!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/sbv_vn/sbv_vn/vn.sbv.news.communi/9babda8047544e639496dd76b6f8a18f.
Tsoukatos, E., & Mastrojianni, E. (2010). Key determinants of service quality in retail banking. EuroMed Journal of Business, 5(1), 85-100.
Wan, W., Luk, C., & Chow, C. (2004). Customers’ adoption of banking channels in Hong Kong. International Journal of Bank Marketing, 23, 255-272. doi:10.1108/02652320510591711
Yavas, U., & Benkenstein, M. (2007). Service quality assessment: A comparison of Turkish and German bank customers. Cross Cultural Management: An International Journal, 14(2), 161-168.
Zeithaml, V. A., Berry, L. L., & Parasuraman, A. (1996). The behavioral consequences of service quality. Journal of Marketing, 60(2), 31-46. doi:10.2307/1251929

Wednesday, May 26, 2010

International Banking

HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG QUỐC TẾ
VÀ CƠ CHẾ GIÁM SÁT HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG QUỐC TẾ
ThS. Đinh Thị Thanh Vân
Bộ môn Ngân hàng – Khoa TCNH
Trường ĐH Kinh tế - ĐHQGHN

Các trung tâm và thị trường tài chính quốc tế


Trong kinh tế học, thị trường được định nghĩa là địa điểm để người mua và người bán gặp nhau và ký kết hợp đồng mua bán hàng hóa và dịch vụ. Thị trường tài chính quốc tế cũng hoạt động trên nguyên tắc tương tự. Các giao dịch tài chính đa dạng như trao đổi ngoại tệ, các dịch vụ ngân hàng cá nhân hay dịch vụ tư vấn tài chính doanh nghiệp được thực hiện vượt qua ranh giới của một quốc gia. Việc nghiên cứu về các thị trường và trung tâm tài chính quốc tế là hết sức cần thiết trước khi đi vào tìm hiểu về hoạt động ngân hàng quốc tế.
Các thị trường tài chính nói chung được phân loại dựa trên nhiều tiêu chí và yêu cầu khác nhau. Nếu như xét theo thời gian đáo hạn của các công cụ tài chính, thị trường tài chính có thể được chia thành dài hạn, trung hạn (thị trường vốn) hoặc ngắn hạn (thị trường tiền tệ). Thời gian đáo hạn là ngày giao dịch tài chính được hoàn tất. Thời gian đáo hạn có thể dài, ngắn, trung hạn tùy thuộc vào công ty phát hành. Nếu xét về đặc tính lần giao dịch, các thị trường tài chính là thứ cấp hoặc sơ cấp. Thị trường sơ cấp là thị trường giao dịch lần đầu khi chính phủ hoặc các công ty phát hành chứng khoán ra công chúng lần đầu tiên. Các chứng khoán phát hành lần đầu sẽ tiếp tục được giao dịch trên thị trường thứ cấp giữa người mua và người bán. Các thị trường tài chính cũng có thể phân loại dựa trên địa điểm giao dịch. Thị trường giao dịch có thể tại một địa chỉ cụ thể hoặc giao dịch thông qua hệ thống máy tính, điện thoại hiện đại (OTC). Nếu phân loại theo công cụ tài chính, thị trường tài chính có thể được chia thành thị trường hối đoái, thị trường chứng khoán, thị trường vàng...Việc lựa chọn cách phân loại thị trường tài chính tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu và phân tích.
Các thị trường tài chính quốc tế được hình thành trên cơ sở các dịch vụ, công cụ tài chính được trao đổi vượt qua biên giới quốc gia, hoặc các công ty tài chính, các ngân hàng thiết lập chi nhánh hoạt động ở một quốc gia nước ngoài. Hầu hết các thị trường tài chính tại các quốc gia công nghiệp hóa đều mang tính chất quốc tế. Ví dụ các giao dịch liên quan đến tỷ giá hối đoái thường phục vụ cho các hợp đồng giao dịch mang tính chất quốc tế, hay thẻ tín dụng quốc tế được phát hành bởi các ngân hàng lớn cho phép khách hàng có thể rút tiền ở khắp nơi trên thế giới. Có một vài lý do tại sao hầu hết các thị trường tài chính đều hoạt động trên phạm vi toàn cầu. Thứ nhất nhà đầu tư có thể giảm bớt rủi ro thông qua đa dạng hóa đầu tư trên phạm vi quốc tế. Với quy mô vốn lớn hơn trên thị trường tài chính quốc tế, người đi vay có thể vay tiền với lãi suất thấp hơn. Ngoài ra, với số lượng người giao dịch nhiều hơn, cạnh tranh sẽ ở mức cao hơn. Vốn đầu tư sẽ được dịch chuyển từ quốc gia thừa vốn sang quốc gia thiếu vốn. Chính vì vậy, thị trường tài chính quốc tế cho phép việc phân bổ vốn có hiệu quả cao với mức chi phí thấp nhất có thể.

Nói đến trung tâm tài chính quốc tế, London, New York và Tokyo là ba trung tâm tài chính quốc tế thường được nhắc đến nhiều nhất. London là vẫn thường được coi là trung tâm tài chính toàn cầu lớn nhất do hầu hết các doanh nghiệp hoạt động ở London là công ty quốc tế. Thị trường chứng khoán London, từ năm 1986, đã cho phép các công ty đầu tư có trụ sở tại New York, Tokyo được giao dịch tại đây. Tại thị trường này, các công ty có thể sử dụng ba loại tiền để giao dịch gần như 24 giờ một ngày. So với London, thị trường tài chính New York và Tokyo phục vụ cho các công ty trong nước nhiều hơn. Tuy nhiên, theo báo cáo thường niên mới nhất năm 2009 của Tập đoàn Z/Yen của Anh, 75 trung tâm tài chính toàn cầu đã được xếp hạng, sau khi kết hợp một cuộc khảo sát của các chuyên gia tài chính với các nhân tố như thuế, tỷ lệ văn phòng cho thuê, nhân lực, giao thông. Kể từ khi cuộc khảo sát được thực hiện năm 2007, đây là lần đầu tiên Anh chia sẻ vị trí số 1 với một thành phố khác là New York. Các thành phố của châu Á vẫn tiếp tục thăng hạng trong bảng xếp hạng 75 trung tâm toàn cầu, với việc Hồng Kông, Singapore và Tokyo lần lượt chiếm các vị trí 3,4,5. Trung Quốc có 3 cái tên nằm trong top 11 là Hồng Kông, Thâm Quyến và Thượng Hải.

Các đặc khu kinh tế vùng (clustering) cũng là nơi hỗ trợ sự hình thành các trung tâm tài chính lớn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các đặc khu kinh tế vùng là lời giải thích cho sự thành công của các trung tâm tài chính. Đặc khu kinh tế được định nghĩa là các trung tâm địa lý nơi tập trung các doanh nghiệp, nhà cung cấp, hàng hóa dịch vụ, các doanh nghiệp trong các ngành có liên quan đến nhau. Cluster không đơn giản là sự hiện diện của một doanh nghiệp lớn hay nhiều doanh nghiệp trong cùng một ngành. Việc nhận diện cluster trong khu vực nhằm phát huy năng lực của các doanh nghiệp trong một ngành theo các cách thức tương tác để giành lợi thế cạnh tranh thông qua việc tạo ra giá trị hay hợp tác nguồn lực trong việc sản xuất hàng hóa. Vì vậy, chiến lược đặc khu kinh tế tập trung vào các mối quan hệ giữa các doanh nghiệp chứ không phải một doanh nghiệp cụ thể. Đặc khu kinh tế vùng làm cho chi phí thông tin và giao dịch được giảm thiểu đáng kể và là cơ sở để hình thành và phát triển các trung tâm tài chính.

Các trung tâm tài chính offshore thường phục vụ các giao dịch tài chính quốc tế cho các công ty nước ngoài.Các khu offshore đầu tiên xuất hiện vào đầu thế kỷ 20 theo sáng kiến của một loạt các quốc gia nhỏ, nhưng hướng tới sự phát triển trên cơ sở nền tảng của việc kinh doanh đa quốc gia. Đó là những điểm tích trữ và trung chuyển trong việc dịch chuyển vốn trên phạm vi toàn cầu. Ví dụ về trung tâm tài chính offshore như Hồng Kong hay Thụy Sĩ vì các ngân hàng nước ngoài đặt trụ sở tại đây để tránh một số quy định và thuế của quốc gia mình, giảm chi phí đầu tư hay huy động. Một số trung tâm khác như Grand Cayman Islands, Guernsey và Bermuda thì lại giúp cho các doanh nghiệp đăng ký tại đây khỏi các khoản thuế và quy định khắt khe. Gần đây các trung tâm này đang chịu áp lực phải thực hiện các quy định về thuế thông thường. Lý do là các trung tâm này ngày càng thu hút một số lượng lớn các khách hàng quan trọng và các tập đoàn đa quốc gia. Các trung tâm kinh tế khác sẽ bị giảm doanh số và sẽ thiệt hại do thất thu các khoản thuế của các khách hàng đó. Gánh nặng thuế này lại đổ lên đầu các doanh nghiệp nhỏ khác, các khách hàng không quan trọng đang hoạt động trong khu vực. Ngoài ra, các trung tâm tài chính offshore còn bị kết tội là tạo điều kiện cho các hoạt động phi pháp tăng lên như rửa tiền, lậu thuế, hỗ trợ hoạt động khủng bố.

Sự phát triển của hoạt động ngân hàng quốc tế
Có nhiều ý kiến khác nhau về việc hiểu thế nào là ngân hàng quốc tế. Một ngân hàng được coi là ngân hàng quốc tế, nếu nó có các chi nhánh hoạt động ở nước ngoài. Một định nghĩa khác lấy đồng tiền sử dụng trong giao dịch làm cơ sở phân loại ngân hàng quốc tế với ngân hàng nội địa. Một ngân hàng vẫn chỉ được coi là ngân hàng nội địa nếu tiền gửi cho dù của khách hàng nước ngoài gửi vào ngân hàng đó là đồng nội tệ. Định nghĩa thứ ba về ngân hàng quốc tế xuất phát từ quốc tịch của khách hàng và của ngân hàng. Nếu quốc tịch của khách hàng và ngân hàng khác nhau thì ngân hàng đó được coi là ngân hàng quốc tế. Tóm lại, yếu tố thực chất quyết định một ngân hàng là quốc tế hay không bao gồm:
1. Ngân hàng cung cấp dịch vụ ngân hàng quốc tế.
2. Ngân hàng là một ngân hàng đa quốc gia.
Với yếu tố thứ nhất, lợi thế so sánh là nguyên tắc cơ bản đằng sau hoạt động thương mại quốc tế. Nếu hàng hóa và dịch vụ sản xuất ở một quốc gia này có hiệu quả tương đối lớn hơn khi sản xuất ở các nơi khác trên thế giới (loại trừ các yếu tố rào cản thương mại), việc quốc gia đó xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ đó sẽ mang lại lợi nhuận cho nó. Ngân hàng tham gia vào hoạt động thương mại quốc tế để cung cấp các dịch vụ để các khách hàng có thể khai thác lợi thế so sánh của mình một cách có hiệu quả nhất. Với yếu tố thứ hai, một công ty đa quốc gia được định nghĩa là một công ty có nhà máy hoạt động trên phạm vi quốc tế. Tương tự, một ngân hàng đa quốc gia là một ngân hàng có chi nhánh hoặc văn phòng đại diện ở quốc gia khác.
Việc xem xét lịch sử phát triển của hoạt động ngân hàng quốc tế cũng cho ta thấy rõ đặc thù của hoạt động ngân hàng quốc tế và lý giải sự ra đời của hoạt động này. Hoạt động ngân hàng quốc tế có nguồn gốc từ thế kỷ 13, nhưng thực sự tăng trưởng từ giữa những năm 70 của thế kỷ 20 khi các ngân hàng phương Tây lớn đã thiết lập rất nhiều chi nhánh hoạt động tại các quốc gia khác. Giai đoạn tiếp theo là sự phát triển của các sáng kiến trên thị trường tài chính, thường được nhắc đến là “chứng khoán hóa”, vào những năm 1980. Chứng khoán hóa kéo theo một loạt các tổ chức tài chính và phi tài chính tham gia vào quá trình “làm cho các khoản vay có thể dễ dàng trao đổi trên thị trường chứng khoán”. Quá trình chứng khoán hóa được phát triển cho tới những năm 1990 và được đẩy mạnh bằng việc phát triển nhanh chóng các công cụ tài chính phái sinh. Sự phát triển của các công cụ, sản phẩm tài chính mới đã dẫn đến sự phát triển hàng loạt các danh mục đầu tư quốc tế của các quỹ tương hỗ, các quỹ hưu trí và các công ty bảo hiểm, mà các nhà đầu tư Anh, Mỹ chiếm vai trò quan trọng nhất. Quá trình này càng được thúc đẩy mạnh mẽ hơn với sự ra đời của Khối tiền tệ chung châu Âu (EMU), khuyến khích sự phát triển các hoạt động tài chính xuyên quốc gia, trong đó có việc mở các chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các vụ mua bán và sáp nhập xuyên biên giới. Cuối những năm 1990s, xu hướng mở chi nhánh nước ngoài, mua bán và sáp nhập xuyên biên giới cũng diễn ra mạnh mẽ tại Nhật Bản. Đây là giai đoạn phát triển mạnh mẽ của các ngân hàng đầu tư. Thêm vào đó, hệ thống internet đã chứng tỏ vai trò quan trọng của nó khi giúp các ngân hàng cung cấp dịch vụ ngoài biên giới quốc gia mà không cần phải mở chi nhánh ở nước ngoài.
Giai đoạn tiếp theo là giai đoạn cạnh tranh khốc liệt của hệ thống ngân hàng. Ngân hàng bán lẻ, hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực nhận tiền gửi, cung cấp dịch vụ cho vay, và dịch vụ thanh toán đã gặp phải sự cạnh tranh gay gắt từ hai phía của bảng cân đối kế toán. Cạnh tranh thu hút tiền gửi, tiền tiết kiệm từ các quỹ tương hỗ, công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí. Cạnh tranh cho vay mua nhà, ô tô, tín dụng từ các công ty thẻ tín dụng. Các tập đoàn ngân hàng lớn cũng chịu sự ảnh hưởng lớn từ sự phát triển của thị trường trái phiếu, thị trường tiền tệ. Các tập đoàn kinh tế lớn, các công ty đã bắt đầu phát hành trái phiếu và đi vay trên thị trường tiền tệ thay vì đến ngân hàng vay tiền. Rất nhiều ngân hàng đã bị đẩy đến chỗ phải đa dạng hóa hoạt động của mình vào lĩnh vực ngân hàng đầu tư để giúp các khách hàng lớn tiếp cận với thị trường vốn và thị trường tiền tệ. Sự kết hợp giữa ngân hàng thương mại và ngân hàng đầu tư thường được gọi là ngân hàng toàn cầu (universal banking). Sự kết hợp này được phép ở hầu hết các quốc gia châu Âu, ko thông dụng ở Anh và bị cấm ở Mỹ vào cuối năm 1933. Khái niệm ngân hàng toàn cầu được sử dụng rộng rãi tại Đức và Thụy Sỹ. Tại Nhật Bản, khái niệm sở hữu chéo (cross-shareholding) giữa các ngân hàng Nhật bản và các tập đoàn kinh tế “keiretsu’ diễn ra hết sức rộng rãi.
Tuy nhiên, những vấn đề về cạnh tranh và quản trị công ty trong hệ thống công ty – ngân hàng vào những năm cuối 1990 đã dẫn đến việc các ngân hàng trên thế giới phải xem lại sở hữu của mình ở các công ty phi tài chính. Trong những năm 1990s, Nhật Bản và Mỹ vẫn duy trì luật pháp ngân hàng chia tách hoạt động của ngân hàng đầu tư với ngân hàng thương mại, hoạt động của ngân hàng với công ty bảo hiểm. Năm 1998, Nhật Bản đưa ra điều luật “Big Bang” nới lỏng những quy định trên và điều này cũng xảy ra đối với Mỹ vào năm 1999. Điều này góp phần làm cho mức độ cạnh tranh trong hoạt động ngân hàng quốc tế lại trở nên gay gắt hơn sau đó và cho tới hiện nay. Nhìn chung, có thể thấy rõ sự phát triển của hệ thống ngân hàng quốc tế và hoạt động ngân hàng quốc tế chịu sự chi phối mạnh mẽ của sự phát triển thương mại quốc tế, quá trình tự do hóa tài chính trên thế giới, và của công nghệ thông tin. Trong bối cảnh này, các hệ thống giám sát ngân hàng tại các quốc gia lại càng phải vất vả hơn nữa trong việc kiểm soát hoạt động của các tập đoàn tài chính bảo hiểm (bancassuarances), các tập đoàn tài chính ngân hàng đa quốc gia, các thị trường vốn kết nối trên phạm vi quốc tế và các giao dịch tài chính trên hệ thống máy tính nối mạng toàn cầu.

Cơ chế giám sát hoạt động ngân hàng quốc tế
Có một số lý do dẫn tới sự cần thiết quản lý hoạt động của các ngân hàng quốc tế. Thứ nhất, để bảo vệ lợi ích cho các nhà đầu tư trên thị trường. Chất lượng của nhiều sản phẩm tài chính rất khó để quan sát, việc khuyến cáo đầy đủ về các rủi ro có thể gặp phải cho các nhà đầu tư là hết sức cần thiết. Mặc dù nhà đầu tư chịu trách nhiệm phần lớn về quyết định của mình, việc chính phủ đảm bảo nhà đầu tư có được đầy đủ thông tin của thị trường vẫn hạn chế nhiều rủi ro cho các nhà đầu tư. Lý do thứ hai là hình thành một thị trường ngân hàng cạnh tranh lành mạnh. Các tập đoàn tài chính ngân hàng lớn hoạt động trên nhiều thị trường khác nhau, từ thị trường ngân hàng bán lẻ đến thị trường trái phiếu quốc tế. Thị trường toàn cầu sẽ cạnh tranh gay gắt do có sự tham gia của nhiều tập đoàn trên khắp thế giới. Yếu tố quản lý đồng bộ sẽ đảm bảo thị trường hoạt động hiệu quả hơn, cạnh tranh lành mạnh hơn. Lý do thứ ba cho việc quản lý hoạt động ngân hàng quốc tế là để tránh việc các các công ty thực hiện các hành vi phi pháp như rửa tiền, gian lận tài chính, trốn thuế, hay những hành vi có thể gây tổn hại tới sự ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu. Trong thị trường tài chính, yếu tố dễ lan truyền gây ra những hiệu ứng tiêu cực cho không chỉ một chủ thể ngân hàng mà cho cả hệ thống ngân hàng quốc gia và toàn bộ nền kinh tế thế giới.
Trong các thập kỷ trước, một luồng tư tưởng mạnh mẽ đã và vẫn đang cổ vũ cho cái gọi là ngân hàng tự do (free banking). Vào thế kỷ 19, hoạt động ngân hàng tự do không chịu sự kiểm soát của chính phủ, ko cần có vốn điều lệ hay giấy phép thành lập và ngân hàng có thể tự phát hành tiền riêng của mình. Có thể kể đến các giai đoạn ngân hàng tự do ở Scotland (1716–1844), Thụy Điển (1831–1903), Thụy Sĩ (1826–1907) và Canada (1867–1914). Một số nhà nghiên cứu cho rằng hoạt động ngân hàng tự do sẽ khuyến khích sự cạnh tranh giữa các ngân hàng, thúc đẩy các ngân hàng phải không ngừng đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động của mình. Hoạt động ngân hàng tự do tại Scotland, Thụy Điển và Canada đã được cho là khá thành công.
Trong thế giới hiện đại ngày nay, khái niệm “ngân hàng tự do” được hiểu là hoạt động hệ thống ngân hàng có mức độ cạnh tranh cao và không có sự can thiệp của luật pháp hay ngân hàng trung ương. Những người ủng hộ chủ nghĩa ngân hàng tự do cho rằng sự can thiệp của ngân hàng trung ương sẽ dẫn tới việc các ngân hàng có thể thỏa hiệp với nhau và tạo ra tính độc quyền cho hệ thống ngân hàng. Không có sự can thiệp của chính phủ, ngân hàng vẫn sẽ tạo ra được các cơ chế hoạt động để tránh các vụ đổ vỡ, hoảng loạn ngân hàng. Ví dụ cơ chế bảo hiểm tiền gửi tư nhân sẽ đảm bảo an toàn cho hoạt động gửi tiền của các khách hàng.. Mặc dù ý kiến về ngân hàng tự do khá thú vị, nhưng có vẻ nhiều quốc gia sẽ không đưa mô hình hệ thống ngân hàng này vào thử nghiệm.

Hệ thống tổ chức giám sát hoạt động ngân hàng quốc tế
Như đã thảo luận ở trên, chính vì sự phát triển không ngừng của hoạt động ngân hàng quốc tế, việc thiết lập một hệ thống pháp lý quản lý hoạt động ngân hàng trên phạm vi quốc tế là hết sức cần thiết. Hai lý do chính được đưa ra ở đây là hướng tới sự ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu và điều hòa sự không đồng bộ trong quy định của các quốc gia về hoạt động ngân hàng. Các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý ngân hàng đều nhìn thấy rõ: nếu có vấn đề xấu với hệ thống các tổ chức và thị trường tài chính sẽ gây ảnh hưởng tới sự ổn định của cả hệ thống tài chính quốc tế hay môi trường hoạt động của tất cả các ngân hàng. Thêm vào đó, khi chi nhánh ngân hàng hoạt động tại một quốc gia nước ngoài, vấn đề đặt ra là nó sẽ phải chịu sự chi phối về luật pháp, cũng như sự kiểm soát của quốc gia nào. Các nhà lập pháp trong nước muốn các chi nhánh ngân hàng ở nước ngoài phải tuân thủ các tiêu chuẩn giám sát của mình vì hoạt động của chi nhánh ngân hàng nước ngoài rất khó kiểm soát nhưng lại ảnh hưởng rất lớn tới hoạt động của các ngân hàng mẹ ở trong nước. Trong khi đó, tại quốc gia nước ngoài nơi ngân hàng lập chi nhánh, các nhà lập pháp cũng lo lắng sự thất bại của chi nhánh ngân hàng nước ngoài có thể ảnh hưởng tới lòng tin của dân chúng vào hệ thống ngân hàng trong nước. Họ sẽ muốn kiểm soát hoạt động của các chi nhánh ngân hàng nước ngoài này, tuy nhiên thông tin về các ngân hàng mẹ của các chi nhánh nước ngoài thì lại thiếu hụt. Chính vì những lý do này, sự phối hợp quản lý đồng bộ hoạt động ngân hàng quốc tế một cách hiệu quả là không thể phủ nhận.
Thêm vào đó, nếu tất cả các tập đoàn ngân hàng đa quốc gia đáp ứng những nguyên tắc quốc tế chung, thì môi trường cạnh tranh sẽ trở nên bình đẳng cho hoạt động ngân hàng quốc tế. Một điều cần chú ý là các quyết định của các hiệp hội, tổ chức kiểm soát hoạt động ngân hàng quốc tế cho các nước thành viên cũng được sử dụng như là khung đối chiếu so sánh cho việc quản lý ngân hàng ở các quốc gia không phải thành viên. Ví dụ, thỏa thuận tiêu chuẩn về an toàn về vốn của Ủy ban Basel đưa ra vào năm 1988 được áp dụng cho không chỉ các nước thành viên mà được áp dụng ở cả một số quốc gia không tham gia ký kết thỏa thuận này. Mặt khác, hoạt động ngân hàng quốc tế chủ yếu là phục vụ cho hoạt động ngân hàng bán buôn, hoạt động kinh doanh liên ngân hàng chứ không phải cho khách hàng cá nhân, nhỏ lẻ cho nên nguyên tắc về việc bảo vệ nhà đầu tư nhỏ bị giảm bớt tầm quan trọng. Tuy nhiên, cho dù thế nào thì hoạt động của ngân hàng quốc tế vấn có ảnh hưởng tới lòng tin của người gửi tiền và nhà đầu tư tại nước sở tại.
Dưới đây bài viết sẽ điểm qua một số tổ chức chịu trách nhiệm giám sát hoạt động ngân hàng quốc tế:

Ủy ban Basel – Ngân hàng thanh toán quốc tế (BIS)
Sự sụp đổ của hai ngân hàng quốc tế lớn vào năm 1974 (Bankhaus Herstatt and Franklin National Bank) đã dẫn đến sự hình thành Ủy ban giám sát hoạt động ngân hàng phối hợp từ nhóm G-10 nước phát triển (Bỉ, Canada, Pháp, Đức, Ý, Nhật, Hà Lan, Thụy Điển, Anh, Mỹ), cộng thêm với Luxembourg và Thụy Sĩ. Ủy ban bao gồm 15 thành viên chủ chốt trực thuộc BIS trụ sở đặt tại Basel, Thụy Sĩ, gặp gỡ khoảng 3 tháng 1 lần. Ngân hàng BIS được sở hữu bởi các ngân hàng trung ương ra đời đã cung cấp một địa chỉ để các thành viên gặp gỡ, trao đổi các vấn đề liên quan tới hoạt động ngân hàng quốc tế. Vào năm 1994, khoảng 13 thành viên ngân hàng trung ương từ các quốc gia mới nổi cũng tham gia vào tổ chức này. Mục tiêu chính của Ủy ban Basel là xem xét các vấn đề luật pháp liên quan tới hoạt động ngân hàng quốc tế tại các quốc gia thành viên. Ủy ban sẽ đưa ra văn bản để thống nhất quản lý hoạt động ngân hàng quốc tế tại các quốc gia thành viên một cách có hiệu quả nhất.
· Năm 1975, Bản giao ước Basel (Basel Concordat) đầu tiên được ra đời. Bản giao ước này quy định trách nhiệm của các thành viên trong việc kiểm soát, quản lý tính tính thanh khoản và khả năng trả nợ của các ngân hàng trong nước và chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Bản giao ước cũng nhấn mạnh tới việc sử dụng các báo cáo hợp nhất trong kiểm soát hoạt động ngân hàng quốc tế.
· Năm 1983, Ủy ban đã thông qua Bản thỏa thuận sửa đổi Basel, sau khi có vụ scandal của ngân hàng Banco Ambrosiano. Ngân hàng này tuyên bố phá sản năm 1982 sau khi chủ tịch hội đồng quản trị của nó là Roberto Calvo treo cổ tự vẫn tại cầu Blackfriars, London. Người gửi tiền đã trở nên hoảng loạn khi nghe tin. Ngân hàng Bank of Italy đã trợ giúp một khoản tiền là 325 triệu đô la nhưng vẫn không giúp được việc ngân hàng này tuyên bố phá sản vào tháng 8 năm 1982. Bản thỏa thuận mới ra đời, đưa ra những điều khoản ràng buộc trách nhiệm chung giữa cả hai hệ thống kiểm soát của ngân hàng quốc gia sở tại có chi nhánh nước ngoài hoạt động và của quốc gia của ngân hàng mẹ.
· Năm 1988, Hiệp ước Basel 1 ra đời (Basel Accord 1). Hiệp ước Basel 1 đã đưa tầm ảnh hưởng của BIS lên một mức cao hơn, tập trung vào việc quản lý hoạt động ngân hàng quốc tế thông qua việc phối hợp chặt chẽ hơn nữa các cơ quan giám sát và kiểm tra của các hệ thống ngân hàng thành viên. Ủy ban nhấn mạnh tới việc thúc đẩy sự ổn định tài chính thế thế giới. Hiệp ước Basel 1 phân loại vốn ngân hàng ra làm 2 nhóm dựa trên mức độ quan trọng của từng khoản mục đối với hoạt động của ngân hàng. Toàn bộ tài sản của ngân hàng được quy đổi theo trọng số rủi ro tín dụng của nó. Tỷ lệ giữa vốn ngân hàng và tổng tài sản theo trọng số rủi ro được sử dụng để đánh giá mức độ rủi ro của ngân hàng.
· Ủy ban Basel bắt đầu nhận thức tầm quan trọng của rủi ro thị trường từ năm 1993 và ban hành Bản sửa đổi - Hiệp ước Basel 1 (Basel Amendment) vào năm 1996. Rủi ro thị trường là rủi ro có lên quan tới sự thay đổi giá cả hàng hóa trên thị trường gây tổn thất tới các khoản mục cả ở trong và ngoài bản cân đối kế toán. Các ngân hàng được yêu cầu sử dụng mô hình VaR (tính toán mức độ tổn thất tối đa trong khoảng thời gian nhất định ở mức độ tin cậy khá cao là khoảng 99%). Bản sửa đổi - Hiệp ước Basel 1 được các quốc gia đưa vào thực hiện từ năm 1998.
· Hiệp ước Basel 2 (Tiếp cận từ ba nhóm vấn đề/trụ cột – Three pillar approach). Sau khi nhận được các phê phán từ các quốc gia thành viên cho Hiệp ước Basel 1, Ủy ban Basel đã đưa ra Hiệp ước Basel 2 vào năm 2004 có độ dài 251 trang. Hiệp ước này được đưa vào áp dụng ở các nước G-10 vào cuối năm 2006 và có hiệu lực từ cuối năm 2007. Hiệp ước Basel 2 có mục tiêu thay đổi cách tiếp cận “một cỡ cho tất cả” của Basel 1. Các ngân hàng có thể tự quyết định mức vốn hợp lý của mình để đối phó với ba loại rủi ro: rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng và rủi ro hoạt động. Hiệp ước Basel 2 cũng đưa ra các mức độ rủi ro tín dụng khác nhau cho các các doanh nghiệp, ngân hàng tại các quốc gia khác nhau. Đồng thời các ngân hàng được phép tự xây dựng các mô hình tính toán các rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro thị trường để phù hợp với các yêu cầu về luật pháp của nước sở tại. Như vậy, Hiệp ước Basel 2 tập trung giải quyết ba nhóm vấn đề lớn (pillars): (1) Tỷ lệ tài sản rủi ro trong đó có tính đến rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng, và rủi ro thanh khoản. (2) Các tổ chức kiểm soát chỉ ra vai trò và chức năng của các tổ chức giám sát trong hoạt động ngân hàng, (3) Các nguyên tắc thị trường đưa ra tiêu chuẩn cho ngân hàng khi tính toán tỷ lệ an toàn về vốn, cách đánh giá rủi ro và các kỹ thuật hạn chế rủi ro. Các yêu cầu về vốn tối thiểu cho loại 1 và loại 2 vẫn giữ nguyên giống ở Basel 1 là 4% và 8%. Tuy nhiên, cách đo lường rủi ro tín dụng đã thay đổi và có tiếp cận mới đối với rủi ro hoạt động.
· Năm 2009, Ủy ban ổn định tài chính (FSB) thuộc BIS đã đưa ra đề nghị về cấu trúc của các ngân hàng lớn, quy định về vốn và tăng cường giám sát hoạt động của các định chế tài chính lớn. Ngân hàng có thể bị giới hạn về mức độ sử dụng tiền gửi của khách hàng để đầu tư trên thị trường tài chính. Thêm vào đó mức quy định về tỷ lệ dự trữ bắt buộc, cơ cấu vay và huy động thế nào để bảo đảm thanh khoản, cũng như các quy định về tỷ lệ nợ xấu sẽ được nghiên cứu và xem xét lại. FSB cho rằng cách tốt nhất để bảo vệ người đóng thuế, là bắt buộc ngân hàng phải có khả năng chống đỡ rủi ro cao, từ rủi ro nợ xấu cho tới thanh khoản, trước khi họ phải cầu cứu chính phủ. Từ các hướng dẫn của FSB, Basel 3 đang được xây dựng và có thể được áp dụng vào cuối năm 2012.

Thể chế tài chính quốc tế (International Financial Architecture)
Mặc dù thuật ngữ “thể chế/kiến trúc tài chính quốc tế” còn tương đối mới mẻ, nhưng có rất nhiều các tổ chức tài chính như Ủy ban Basel, BIS đã có một quá trình hoạt động hơn hai thập kỷ hướng tới sự thống nhất trong hệ thống luật pháp điều tiết hoạt động của các ngân hàng trên thế giới. Các tổ chức mang tầm quốc gia như các ngân hàng trung ương của các nước thì thậm chí đã ra đời hàng thế kỷ. Tuy nhiên, thể chế tài chính quốc tế được nói đến ở đây với tầm vóc rộng lớn hơn, tập hợp từ các tổ chức quốc tế khác nhau, cùng hoạt động vì mục tiêu giám sát hoạt động của các ngân hàng nói riêng, của các định chế tài chính quốc tế và của cả hệ thống tài chính quốc tế nói chung. Mục đích là tạo ra một cơ cấu tài chính toàn cầu, một phương tiện kiểm soát và điều phối hoạt động của các định chế trong cơ cấu đó để giảm thiểu khả năng xảy ra các khủng hoảng tài chính lớn và còn để đưa ra các phương pháp để đối phó với khủng hoảng khi nó xảy ra.

Bảng 1 sẽ liệt kê một số tổ chức quốc tế quan trọng trong việc bảo vệ sự ổn định của hệ thống tài chính thế giới. Các tổ chức này tập trung vào việc phối hợp quốc tế quản lý hoạt động của từng lĩnh vực cụ thể như ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm hay kế toán. Một ngoại lệ là Diễn đàn bình ổn tài chính (FSF) là nơi đảm bảo sự thực hiện có hiệu quả nhất các quy định, luật pháp ở trên.
Bảng 1 : Các tổ chức quốc tế có liên quan tới bình ổn tài chính
Tên tổ chức
Năm thành lập
Mục tiêu
Thành viên gặp gỡ
Thành viên
Ủy ban Basel (thuộc BIS)
1975
Giám sát hoạt động ngân hàng quốc tế
Các thành viên từ Ngân hàng TW của G10
12 thành viên và các quan sát viên, NHTW châu Âu, FSG
Tổ chức quốc tế của các ủy ban chứng khoán (IOSCO)

1990
Kiểm soát hoạt động của các công ty chứng khoán
Thành viên từ các ủy ban chứng khoán (SEC)
91 nước
Hiệp hội quản lý bảo hiểm quốc tế (IAIS)

1994
Kiểm soát hoạt động của các công ty bảo hiểm
Thành viên từ các công ty bảo hiểm
80 nước
Ủy ban tiêu chuẩn kế toán quốc tế (IASC)
1973
Điều hòa các nguyên tắc kế toán trên thế giới, hướng tới chuẩn mực kế toán quốc tế. Thành lập Hội đồng để thực hiện các tiêu chuẩn kiểm toán quốc tế
Gặp gỡ 3-4 ngày một năm
16 đại biểu – 3 thành viên và các quan sát viên
Hội đồng tiêu chuẩn kiểm toán quốc tế (IASB)

2001
Thực hiện các tiêu chuẩn kiểm toán quốc tế.
Gặp gỡ hàng tháng
14 thành viên từ 9 quốc gia
Diễn đàn bình ổn tài chính (FSF)
1999
Tuyên truyền việc phát triển và thực hiện các tiêu chuẩn quốc tế. Khuyến khích các tổ chức khác hành động
Các thành viên từ ECB, IMF, WB, OECD, BIS, các bộ trưởng tài chính
G7 + Úc, Hồng Kong, Hà Lan, Singapore

Một số tổ chức khác tập trung ở tầm rộng lớn hơn, bao gồm Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng thế giới (WB). IMF được thiết lập vào năm 1944 theo Hiệp ước Bretton Wood. Với thành viên là 182 quốc gia, vấn đề quan tâm lớn nhất của IMF là cân bằng cán cân thanh toán, bình ổn tỷ giá hối đoái và ổn định kinh tế vĩ mô cho các nền kinh tế trên thế giới. WB cũng được thành lập vào năm 1944, là tổ chức hỗ trợ phát triển, sắp xếp các nguồn tài trợ từ bên ngoài cho các quốc gia đang phát triển và mới nổi. Nguồn tài trợ từ bên ngoài có thể dưới dạng các dự án tài trợ, các khoản vay, các khoản tài trợ với các điều kiện ràng buộc nhất định. Cả hai tổ chức này có bộ phận chính sách tài chính liên quan tới việc ổn định tài chính chủ yếu ở tầm vĩ mô.
Chương trình đánh giá hệ thống tài chính (FSAP) là chương trình liên kết giữa IMF và WB được ra đời vào năm 1999, thể hiện vai trò ngày càng to lớn hơn của hai tổ chức này đối với sự ổn định của hệ thống tài chính quốc tế. Vào tháng 4 năm 2003, hệ thống tài chính của khoảng 95 quốc gia (cả phát triển và mới nổi) đã và đang được đánh giá. Việc đánh giá này bao gồm các đánh giá về kinh tế vĩ mô, các điểm yếu của hệ thống tài chính, hệ thống biện pháp đối phó với khủng hoảng, các quy định về đo lường hiệu quả, giám sát, điều tiết hoạt động của hệ thống tài chính. Nhóm liên kết các nguyên tắc cơ bản (Core Principles Liaison Group) được thành lập như một sợi dây liên kết trực tiếp giữa Ủy ban Basel- BIS và WB/IMF để đánh giá các mảng khác nhau của lĩnh vực tài chính và để đưa ra các tiêu chuẩn an toàn mới về vốn.
Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn rất nhiều vấn đề sẽ phát sinh cần phải giải quyết trong việc quản lý hệ thống ngân hàng quốc tế. Ví dụ như việc điều hòa sự khác biệt trong giám sát của các quốc gia đối với hệ thống ngân hàng, việc thống nhất các tiêu chuẩn quy định trong hoạt động của ngân hàng, việc minh bạch hệ thống thông tin của hệ thống tài chính, ngân hàng, hay sự tham gia của các thị trường mới nổi, đang phát triển vào việc giám sát hệ thống tài chính quốc tế. Việc phát triển và nâng cao vai trò của hệ thống “thể chế tài chính quốc tế” là cơ sở vững chắc cho việc giám sát đồng bộ hoạt động ngân hàng quốc tế nói riêng và bình ổn hệ thống tài chính trên thế giới nói chung.

References upon requests.


Monday, February 8, 2010

M&A in Vietnam

MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ HOẠT ĐỘNG M&A NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM

Đinh Thị Thanh Vân
Bộ môn Ngân hàng – Khoa TCNH
Trường ĐH Kinh tế - ĐHQGHN

Trong bối cảnh gia nhập tổ chức thương mại thế giới (WTO), ngành tài chính ngân hàng tiếp cận với nhiều cơ hội nhưng bên cạnh đó cũng phải đối mặt với không ít thách thức. Các ngân hàng trong nước hiện phải tìm cách tăng vốn, nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng cường tiềm lực tài chính và khả năng cạnh tranh của mình. Một trong những con đường nhanh chóng để đảm bảo phát triển và đứng vững trong điều kiện hội nhập là thông qua hoạt động M&A với các ngân hàng khác. Tuy nhiên, khái niệm M&A vẫn còn khá mới mẻ và hoạt động M&A ngân hàng đang còn trong giai đoạn sơ khởi ở Việt Nam. Bài viết giới thiệu tổng quan về hoạt động M&A, tìm hiểu tình hình hoạt động M&A nói chung và đi sâu vào nghiên cứu hoạt động M&A ngân hàng trên thế giới và Việt Nam. Qua việc tổng kết một số đặc điểm và tồn tại trong hoạt động M&A ngân hàng hiện nay, bài viết đưa ra một vài giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động M&A nói chung và M&A ngân hàng tại Việt Nam.

After Vietnam joins World Trade Organization (WTO), banking and finance industry in Vietnam is approaching a lot of opportunities as well as facing many challenges. Currently, Vietnamese banks are under pressure of raising adequate capital, increasing operating efficiency, improving financial health and competitive capacity in order to compete with coming foreign banks. One of the shortest ways for Vietnamese banks to survive and grow in the globalization process is through merging with strong banks or accquiring other smaller banks. However, M&A concept is very novice and M&A activities are still in the beginning steps in Vietnam. This research introduces situation of M&A market in general, then focuses on M&A activities in banking industry in Vietnam. After sumarising several characteristics and problems of M&A activities in Vietnam's banking industry, some solutions are discussed for developing future M&A market in Vietnam .


Tổng quan về hoạt động M&A

M&A là chữ viết tắt của cụm từ “mergers and acquisitions”, “mergers” mang ý nghĩa sáp nhập hay hợp nhất, “acquisitions” (hoặc “takeovers”) - có nghĩa là thâu tóm. Sáp nhập là thuật ngữ được sử dụng khi hai hoặc nhiều doanh nghiệp cùng thỏa thuận chia sẻ tài sản, thị phần, thương hiệu với nhau để hình thành một doanh nghiệp hoàn toàn mới, với tên gọi mới (có thể gộp tên của hai doanh nghiệp cũ) và chấm dứt sự tồn tại của hai doanh nghiệp này. Thâu tóm là thuật ngữ được sử dụng khi một doanh nghiệp (gọi là doanh nghiệp thâu tóm) tìm cách nắm giữ quyền kiểm soát đối với doanh nghiệp khác (gọi là doanh nghiệp mục tiêu) thông qua thâu tóm toàn bộ hoặc một tỷ lệ cổ phần hoặc tài sản của doanh nghiệp mục tiêu.

Dựa vào mối liên kết giữa các bên liên quan, hoạt động M&A có thể phân loại thành 3 nhóm.

M&A theo chiều ngang: Hoạt động M& A theo chiều ngang là sự kết hợp giữa hai doanh nghiệp kinh doanh và cùng cạnh tranh trực tiếp, chia sẻ cùng dòng sản phẩm, cùng thị trường. Kết quả từ việc sáp nhập theo hình thức này sẽ mang lại cho bên sáp nhập cơ hội mở rộng thị trường, tăng hiệu quả trong việc kết hợp thương hiệu, giảm chi phí cố định, tăng cường hiệu quả hệ thống phân phối, ... Rõ ràng, khi hai đối thủ cạnh tranh trên thương trường kết hợp lại với nhau (dù sáp nhập hay thâu tóm) họ không những giảm bớt cho mình một “đối thủ” mà còn tạo nên một sức mạnh lớn hơn để đương đầu với các “đối thủ” còn lại. Ví dụ: Năm 2002, hãng sản xuất ô tô General Motors Corp., (GM) đầu tư 251 triệu USD để mua lại nhà sản xuất ôtô Hàn Quốc Daewoo Motors, tạo thành một thương hiệu mới GM Daewoo.

M&A theo chiều dọc: Sáp nhập theo chiều dọc là sự sáp nhập giữa hai doanh nghiệp nằm trên cùng một chuỗi cung ứng, dẫn tới sự mở rộng về phía trước hoặc phía sau của doanh nghiệp sáp nhập trên một chuỗi giá trị đó. Hình thức sáp nhập này được chia thành hai nhóm nhỏ: (i) Sáp nhập tiến (forward): trường hợp này xảy ra khi một doanh nghiệp mua lại doanh nghiệp khách hàng của mình. Ví dụ: doanh nghiệp may mặc mua lại chuỗi cửa hàng bán lẻ quần áo; (ii) Sáp nhập lùi (backward): trường hợp này xảy ra khi một doanh nghiệp mua lại nhà cung cấp của mình, ví dụ như doanh nghiệp sản xuất sữa mua lại doanh nghiệp bao bì, đóng chai hoặc doanh nghiệp chăn nuôi bò sữa. Sáp nhập theo chiều dọc đem lại cho doanh nghiệp tiến hành hợp nhất lợi thế về đảm bảo và kiểm soát chất lượng nguồn hàng hoặc đầu ra sản phẩm, giảm chi phí trung gian, khống chế nguồn hàng hoặc đầu ra của đối thủ cạnh tranh.

M&A tổ hợp (tập đoàn): Mục đích của sáp nhập theo hình thức này nhằm giảm thiểu rủi ro nhờ đa dạng hóa, cắt giảm chi phí và cải tiến hiệu quả. Sáp nhập tổ hợp được phân thành 3 nhóm nhỏ: (a) Sáp nhập tổ hợp thuần túy: trường hợp này khi hai doanh nghiệp không có mối quan hệ nào với nhau, như một công ty thiết bị y tế mua một công ty thời trang; (b) Sáp nhập bành trướng về địa lý: hai doanh nghiệp cùng sản xuất một loại sản phẩm nhưng tiêu thụ trên hai thị trường hoàn toàn cách biệt về địa lý, chẳng hạn một tiệm ăn ở Hà Nội mua một tiệm ăn ở Thái Lan; (c) Hợp nhất đa dạng hóa sản phẩm: hai doanh nghiệp sản xuất hai loại sản phẩm khác nhau nhưng cùng ứng dụng một công nghệ sản xuất hoặc tiếp thị gần giống nhau, ví dụ một doanh nghiệp sản xuất bột giặt mua một doanh nghiệp sản xuất thuốc tẩy vệ sinh hay ví dụ khác là một công ty công nghệ của Đài Loan (CX Technology) đã mua 49% cổ phần của công ty chứng khoán Âu Lạc.

Dưới sức ép cạnh tranh của môi trường kinh doanh toàn cầu hôm nay, các công ty buộc phải phát triển để tồn tại, và một trong những cách tốt nhất để tồn tại là tiến hành hoạt động M&A vì nó đem lại những lợi ích sau:

Tăng hiệu quả vận hành: Hoạt động M&A chủ yếu để tăng hiệu quả vận hành của doanh nghiệp, các doanh nghiệp khi thực hiện hoạt động M&A sẽ có nhiều biện pháp để giảm hoặc hạn chế các bộ phận giống nhau hoặc các chức năng chồng chéo nhau, kém hiệu quả. Việc giảm thiểu vị trí công việc, tinh giảm nhân sự cũng đồng thời với việc đòi hỏi tăng năng suất lao động. Thêm vào đó, thông qua việc hoạt động M&A, doanh nghiệp mới có thể tận dụng công nghệ của nhau để tạo lợi thế cạnh tranh, nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.

Đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ: Các công ty cũng tiến hành mua lại các công ty khác có các sản phẩm, dịch vụ bổ sung nhằm mục đích đa dạng hoá các sản phẩm và dịch vụ của mình. Bằng cách tăng thêm các lựa chọn đối với hàng hoá và dịch vụ mà công ty cung cấp cho các khách hàng tiêu dùng hiện tại, các nhà quản trị có thể tạo ra nhiều doanh thu hơn cho công ty của mình. Unilever là một ví dụ điển hình về sử dụng chiến lược M&A để đa dạng hóa và phát triển thương hiệu. Sau khi trải qua nhiều năm thực hiện M&A, hiện nay Uniliver sở hữu rất nhiều thương hiệu nổi tiếng trong một số lĩnh vực như Flora, Doriana, Rama, Wall, Amora, Knorr, Lipton và Slim Fast (thực phẩm và đồ uống); Axe, Dove, Lifebuoy, Lux, Pond’s, Rexona, Close-up, Sunsilk và Vaseline (sản phẩm vệ sinh và chăm sóc cơ thể); Comfort, Omo, Radiant, Sunlight, Surf (quần áo và đồ vật dụng).

Thâm nhập thị trường: đây là một yếu tố quan trọng khi muốn mở rộng địa bàn kinh doanh, thêm một dòng sản phẩm hoặc mở rộng mạng lưới phân phối. Thay vì việc gây dựng doanh nghiệp từ đầu với chi phí thành lập, chi phí cơ hội cao do mất thời gian xây dựng hệ thống, triển khai mạng lưới phân phối, có thể thực hiện chiến lược mua lại một doanh nghiệp trong nước với hệ thống, con người sẵn có để đạt được mục tiêu. Đặc biệt, ở những thị trường có sự điều tiết mạnh của chính phủ, việc gia nhập thị trường đòi hỏi doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều điều kiện khắt khe, hoặc chỉ thuận lợi trong một giai đoạn nhất định, thì những công ty đến sau chỉ có thể gia nhập thị trường đó thông qua thâu tóm những công ty đã hoạt động trên thị trường. Điều này rất phổ biến trong lĩnh vực tài chính ngân hàng ở Việt Nam. Theo cam kết của Việt Nam với WTO, nước ngoài chỉ được lập ngân hàng con 100% từ tháng 4 năm 2007, lập chi nhánh nhưng không được lập chi nhánh phụ, không được huy động tiền gửi bằng đồng Việt Nam từ người Việt Nam trong 5 năm. Công ty chứng khoán 100% nước ngoài chỉ được thành lập sau 5 năm (2012). Vì vậy, nhiều ngân hàng nước ngoài, công ty chứng khoán nước ngoài đã sử dụng chiến lược M&A.

Mở rộng thị phần và danh tiếng trong ngành: Một trong những mục tiêu của hoạt động M&A là nhằm mở rộng thị trường mới, tăng thị phần, mở rộng các kênh marketing, tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận. Bên cạnh đó, vị thế của doanh nghiệp mới sau khi sáp nhập sẽ tăng lên trong mắt các nhà đầu tư, đặc biệt thuận lợi cho doanh nghiệp nhỏ khi cần kêu gọi góp vốn đầu tư. Các nhà quản trị thực hiện các vụ mua lại như một cách thức để gia tăng, mở rộng thị trường. Việc tăng cường áp dụng các quy trình tối ưu trong các bộ phận khác nhau đã làm cho một tổ chức trở nên mạnh hơn và được thị trường đánh giá cao. Chiến lược “tập đoàn hóa” của nhiều doanh nghiệp là động lực cho việc đi thâu tóm lại các doanh nghiệp khác. FPT là một ví dụ điển hình. Từ một công ty thành danh trong lĩnh vực công nghệ thông tin, FPT hiện đã mở rộng sang các lĩnh vực khác như truyền thông, giáo dục đào tạo, phân phối, chứng khoán, bất động sản, ngân hàng. Hãng Berkshire Hathaway của nhà tỷ phú Warren Buffet cũng xuất phát từ một doanh nghiệp dệt may nay đã trở thành một tập đoàn đa chức năng với hàng chục doanh nghiệp con trực thuộc ở nhiều lĩnh vực khác nhau.

Ngoài ra, hoạt động M&A còn giúp doanh nghiệp tiếp cận và có được một đội ngũ “nhân công có tri thức” cùng với những bản quyền, sáng chế của các doanh nghiệp khác. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ luôn tìm cách theo đuổi M&A như một phương tiện để chiếm lĩnh được nguồn tài nguyên đặc biệt này. Giảm bớt đối thủ cạnh tranh trên thị trường: chắc chắn số lượng “người chơi” sẽ giảm đi khi có một vụ sáp nhập giữa các công ty vốn là đối thủ của nhau trên thương trường. Tại Việt Nam, hãng Navigos đã mua lại mảng tuyển dụng nhân sự của Ersnt & Young nhằm giảm bớt một đối thủ “nặng ký” trong lĩnh vực “săn đầu người”


Tình hình hoạt động M&A trên thế giới và Việt Nam

Hoạt động M&A trên thế giới trải qua với những thăng trầm cùng với sự phát triển của nền kinh tế, đặc biệt là sự phát triển của thị trường tài chính thế giới, với 6 chu kỳ đỉnh cao tương ứng cho 6 làn sóng hoạt động M&A:

Giai đoạn 1895 – 1905: hoạt động M&A thời kỳ này diễn ra chủ yếu giữa các doanh nghiệp cạnh tranh cùng một dòng sản phẩm, cùng thị trường với mục đích tạo nên sự độc quyền trong ngành. Vào thời kỳ này, hoạt động M&A chủ yếu diễn ra ở các ngành sản xuất công nghiệp cơ bản, dầu hỏa, viễn thông.

Giai đoạn 1925 – 1929: làn sóng hoạt động M&A xuất hiện sau kết thúc chiến tranh thế giới thứ 2 và mở đầu cho sự phát triển của ngành công nghệ truyền thông. Hoạt động M&A trong giai đoạn này có xu hướng kết hợp giữa các doanh nghiệp nằm trên cùng một chuỗi giá trị, giúp họ kiểm soát tốt các kênh phân phối. Điều này làm cho việc mở rộng mạng lưới kinh doanh được phát triển thông qua hệ thống công nghệ truyền thông.

Giai đoạn 1965 – 1970: đây là giai đoạn mà nền kinh tế thế giới góp mặt với sự xuất hiện phổ biến của các tập đoàn, công ty đa quốc gia. Nhiều công ty Mỹ bắt đầu đầu tư ra nước ngoài do các chính sách khuyến khích về thuế, giảm bớt các rào cản thương mại, giảm chi phí vận chuyển. Làn sóng hoạt động M&A chấm dứt vào đầu những năm 1970 khi chỉ số chứng khoán Dow Jones giảm, đồng thời là cuộc khủng hoảng năng lượng thế giới nổ ra.

Giai đoạn 1980 – 1990: đây là thời kỳ mà hình thức thâu tóm diễn ra khá mạnh mẽ. Bất kỳ công ty nào nếu không phát huy hết khả năng của mình đều có nguy cơ bị thâu tóm. Vào những năm 1980, các cuộc thâu tóm trên thế giới diễn ra chậm lại và chấm dứt khi thị trường trái phiếu sụp đổ, các Ngân hàng thương mại ở Mỹ gặp khó khăn với các khoản nợ, tính thanh khoản về vốn thấp.

Giai đoạn 1992 – 2001: làn sóng hoạt động M&A xuất hiện sau cuộc khủng hoảng tài chính Châu Á năm 1997. Hoạt động M&A diễn ra thành lập các tập đoàn tài chính lớn mạnh trên thế giới.

Giai đoạn 2002- nay: làn sóng hoạt động M&A phát triển trên phạm vi trên toàn thế giới hay còn gọi là làn sóng toàn cầu hóa.
Nhìn vào 6 chu kỳ này, chúng ta nhận thấy hầu hết các chu kỳ hoạt động M&A đều rơi vào những giai đoạn kinh tế phát triển, nhất là giai đoạn thị trường chứng khoán tăng trưởng mạnh, phát triển càng mạnh thì dẫn đến làn sóng hoạt động M&A càng cao). Hoạt động M&A phát triển mạnh trong những năm gần đây (Xem Hình 1: Lịch sử M&A trên thế giới).

Hình 1: Lịch sử M&A trên thế giới

Đi vào chi tiết trong những năm gần đây, hoạt động M&A trên thế giới trong năm 2007 đạt được kỷ lục mới, số liệu thống kê sơ bộ của hãng thông tin tài chính Thomson Financial cho thấy tổng giá trị các vụ M&A năm 2007 đạt 4.400 tỷ USD, tăng 21% so với mức 3.600 tỷ USD vào năm 2006. Trong đó, thương vụ lớn có thể được kể đến là việc ngân hàng Hà Lan ABN Amro được Ngân hàng Anh Barclays mua lại với giá 90,8 tỷ USD vào tháng 4 năm 2007. Thị trường Châu Âu, và Mỹ vẫn là thị trường luôn diễn ra các hoạt động M&A sôi nổi nhất thế giới.

Năm 2008 đánh dấu bằng cuộc khủng hoảng tài chính với hàng loạt những vụ sáp nhập “bất đắc dĩ”. Mở màn là vụ hai nhà cho vay cầm cố khổng lồ của Mỹ là Freddie Mac và Fannie Mae buộc phải để Chính phủ tiếp quản để tránh khỏi nguy cơ phá sản. Sau đó Merill Lynch cũng bị thâu tóm bởi Bank of America với trị giá 44 tỷ USD và Lloyds TSB’s thâu tóm HBOS với giá 29,3 tỷ USD. Chính phủ Mỹ đã buộc phải bơm tiếp 85 tỷ đôla vào AIG, tập đoàn bảo hiểm lớn nhất thế giới, để tránh cho thị trường tài chính nước này một kết cục tồi tệ hơn. Cũng chính vì lý do khủng hoảng nên tình hình M&A tại những nước phát triển như Mỹ giảm vì các động cơ để tiến hành M&A không đạt được cho các bên. Tuy nhiên, chính cuộc khủng hoảng lại là thời cơ cho nhiều doanh nghiệp muốn thâu tóm để bành trướng.

Năm 2009, hoạt động M&A trên thế giới giảm sút cả về số lượng và giá trị giao dịch. Theo số liệu của Thompson Reuters, giá trị giao dịch M&A trên thế giới năm qua là 1.630 tỷ USD (giảm 39,2% so với năm 2008), số thương vụ là 30.830, giảm 10,4% so với năm 2008 (Xem Hình 2: Tình hình M&A thế giới)
Hình 2: Tình hình M&A thế giới
.
Nguồn Avalue

Mặc dù hoạt động M&A đã diễn ra từ khá lâu trên thế giới nhưng tại Việt Nam nó chỉ được manh nha hình thành sau khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997. Theo số liệu của Cục đầu tư nước ngoài, số vụ M&A tăng khá đều với tỷ lệ tăng trưởng dao động từ 0,8%-1,2%/năm từ năm 1998-2007. Từ chỗ chưa đến 50 vụ năm 1998, đến năm 2007 đã tăng lên gần 300 vụ. Năm 2006, 2007 là hai năm có tốc độ tăng trưởng cao nhất do ngày 7/11/2006 Việt Nam gia nhập WTO. Số liệu cho thấy thị trường M&A ở Việt Nam đã “hút” mạnh nhà đầu tư nước ngoài so với trước thời điểm trở thành thành viên WTO. Theo thống kê ở Hình 3, tính đến cuối năm 2007, có khoảng 113 vụ M&A với tổng trị giá lên tới 1.753 tỷ USD, có 1.092 dự án chuyển nhượng vốn với tổng giá trị 16,8 tỷ USD. Năm 2006, số vụ giao dịch M&A là 38 với tổng giá trị 299 triệu USD. Số liệu năm 2005, cả nước có 18 vụ M&A, tổng giá trị 61 triệu USD.

Hình 3 : Số vụ M&A trong các năm 1998-2007
(Nguồn: Cục Đầu tư nước ngoài - Bộ Kế hoạch và Đầu tư)
Theo báo cáo của Công ty kiểm toán PWC, số lượng và giá trị của các giao dịch mua bán sát nhập có sự suy giảm, đặc biệt đối với các hoạt động giao dịch mua bán trong nước và tình trạng này đã kéo dài sang nửa đầu năm 2009. Số lượng giao dịch mua bán sát nhập trong nước thấp cùng với việc định giá thấp gây ảnh hưởng đến quy đã ảnh hưởng không tốt đến tổng quan hoạt động M&A mặc dù số lượng các giao dịch nội địa có tăng. Tuy giá trị của các giao dịch M&A thấp trong suốt nửa đầu năm 2009 nhưng đã tăng tích cực trong nửa cuối năm 2009, cụ thể là trong quý 4, việc này đã đóng góp một phần tích cực cho sự tăng trưởng chung của giá trị hoạt động M&A trong năm nay so với năm 2008. Ngoài ra cũng ghi nhận được trong năm 2009 sự tăng tốc của số lượng các giao dịch M&A so với các thời điểm trước.

Bảng 1: Các giao dịch M&A theo khu vực

Trong Bảng 1, thống kê hoạt động M&A Việt Nam với các khu vực khác nhau trên thế giới, mức tăng trưởng giá trị giao dịch M&A của Việt Nam đã đăng ký cao hơn mức năm 2008 là 2% trong khi đó giá trị các giao dịch M&A của Mỹ giảm 22% và Đông Nam Á là giảm 38%. Việt Nam tiếp tục là quốc gia có những bước tăng đáng kể về số lượng các giao dịch M&A đã thông báo và một lần nữa Việt Nam lại nổi trội hơn so với các khu vực khác trên thế giới. Số lượng các giao dịch M&A tăng lên rất đáng kể trong cuối năm 2009. Giá trị các giao dịch M&A cao nhất ở Việt Nam trong năm 2009 lên tới 90 triệu USD (Bảng 2: 10 thương vụ M&A tiêu biểu năm 2009).

Bảng 2: 10 thương vụ M&A tiêu biểu năm 2009 tại Việt Nam


Nguồn: Avalue


Hoạt động M&A ngân hàng trên thế giới và tại Việt Nam

Ở nhiều quốc gia trên thế giới, làn sóng sáp nhập ngân hàng đã diễn ra mạnh mẽ hơn một thập kỷ nay. Có nhiều động cơ thúc đẩy hoạt động sáp nhập và mua lại như: tối đa hoá tài sản của cổ đông (tăng giá trị cổ phiếu) hay tăng cường lợi ích của các khoản thu nhập sau khi sáp nhập; tối đa hoá lợi ích của nhà quản lý. Ngoài ra, động cơ giải cứu các ngân hàng sụp đổ thường được các ngân hàng trung ương và các cơ quan pháp luật các nước khuyến khích. Lý do đây là phương pháp để bảo vệ khoản dự trữ bảo hiểm tiền gửi và tránh cho việc phục vụ khách hàng bị gián đoạn khi ngân hàng có nguy cơ phá sản.

Hiện nay, việc sáp nhập, mua lại các ngân hàng là hiện tượng phổ biến ở các nước mà điển hình nhất là hệ thống ngân hàng Mỹ. Làn sóng sáp nhập, mua lại ngân hàng đã tạo nên diện mạo sâu sắc trong ngành tài chính ngân hàng ở Mỹ. Sau gần 30 năm từ năm 1980 đến năm 2004 số ngân hàng dạng công ty mẹ và công ty cầm cố đã giảm một nửa từ 16.000 ngân hàng còn khoảng 8.000 ngân hàng, tuy số lượng ngân hàng ít đi nhưng tổng tài sản của các ngân hàng tăng nhanh và là các ngân hàng “khỏe mạnh” trong các vụ sáp nhập. Trong ba thập kỷ gần đây các thương vụ sáp nhập, mua lại đã tạo ra những tập đoàn TCNH khổng lồ trong bối cảnh nền tài chính Mỹ có những giai đoạn thăng trầm với nhiều cuộc khủng hoảng và tăng trưởng tài chính. Năm 2007, tại khu vực châu Mỹ đã thực hiện thành công 11.601 vụ M&A với tổng giá trị lên đến 1.980 tỷ USD, tăng 27,2% so với năm 2006. Hiện tại, 10 ngân hàng thương mại lớn nhất nước Mỹ kiểm soát 49% tổng giá trị tài sản của ngành ngân hàng trong nước, so với mức 29% cách đây 10 năm. Từ đầu năm 2009 đến đến tháng 6 năm 2009, đã có 37 ngân hàng buộc phải đóng cửa và phải bán tài sản của mình so với 25 ngân hàng bị đóng cửa trong năm 2008. Tính đến hết quý 1 năm 2009, FDIC đã đưa trên 300 ngân hàng Hoa Kỳ vào diện “có vấn đề” so với 252 ngân hàng vào quý 4 năm 2008 – cao hơn 21% so với cùng kỳ năm 2008 và cao nhất trong 15 năm. Trong năm 2009, vụ sụp đổ lớn nhất là ngân hàng Bank United vào ngày 21 tháng 5 được giải quyết theo hình thức bán cho các nhà đầu tư tư nhân và vẫn hoạt động với tên gọi cũ.

Hoạt động M&A đã hiện diện trong nền kinh tế thị trường ở Châu Âu từ rất sớm và nhanh chóng lan sang ngành tài chính ngân hàng trong thời gian gần đây với quy mô ngày càng lớn, hình thành nên những tập đoàn tài chính ngân hàng khổng lồ. Trong top 70 tập đoàn kinh tế lớn nhất toàn cầu do tạp chí Forbes bình chọn có tới 21 tập đoàn tài chính ngân hàng ở Châu Âu chiếm 30%, điều này cho thấy các tập đoàn tài chính ngân hàng ở Châu Âu khá nhiều và không ngừng phát triển như là một đối trọng với tập đoàn tài chính ngân hàng tại Mỹ. Năm 2007, tại khu vực châu Âu đã thực hiện thành công 9.936 vụ M&A với tổng giá trị lên đến 1.301 tỷ USD, tăng 18,5% so với năm 2006.

Làn sóng sáp nhập và mua lại trong lĩnh vực tài chính tại khu vực châu Á bắt đầu mạnh sau cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ năm 1997 bắt nguồn từ Thái Lan. Sau cuộc khủng hoảng này các ngân hàng thúc đẩy việc sáp nhập và mua lại để nhanh chóng tăng doanh thu và lợi nhuận, đồng thời cắt giảm chi phí để phục hồi nhanh nền kinh tế sau khủng hoảng. Năm 2007, tại khu vực châu Á đã thực hiện thành công 6.821 vụ M&A với tổng giá trị lên đến 466 tỷ USD, tăng 35,4 % so với năm 2006. Hiện nay, tại Trung Quốc, các ngân hàng đang thoát khỏi sự kiểm soát của nhà nước bằng cách bán cổ phần cho người nước ngoài và các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán. Trong khi đó, năm 2009, 3 siêu ngân hàng mới ở Nhật Bản đã mua lại 11 ngân hàng cũ và hiện đang sắp xếp lại hoạt động của các ngân hàng này.
Tại các quốc gia đang phát triển hoặc chuyển đổi, hệ thống ngân hàng hầu như còn rất non trẻ, nên qui mô không lớn, kinh nghiệm kinh doanh chưa nhiều, sản phẩm còn nghèo nàn, luật lệ kinh doanh chưa rõ ràng, đầy đủ nên lý do dẫn đến việc sáp nhập, sáp nhập các ngân hàng ở các nước chủ yếu là do chính phủ muốn sắp xếp, củng cố hệ thống ngân hàng nhằm tăng cường qui mô vốn, an toàn trong kinh doanh ngân hàng như các nước Nga, Bungari, các nước Đông Nam Á sau khủng hoảng tài chính tiền tệ 1997.

Việt Nam cũng đang tiến hành đồng thời hai cuộc cải cách nhằm thúc đẩy nền kinh tế phát triển đó là cải cách các doanh nghiệp nhà nước và cải cách hệ thống ngân hàng với nhiều biện pháp khác nhau. Theo đó, một trong những biện pháp quan trọng là thực hiện việc M&A đối với các ngân hàng thương mại cổ phần nhằm hình thành những ngân hàng lớn, đủ sức cạnh tranh khi Việt Nam đã gia nhập WTO, đồng thời tránh sự lặp lại của cuộc đổ vỡ tín dụng vào những năm 1989-1990.

Tính đến nay, Việt Nam có 89 ngân hàng, trong đó có 3 NHTM Nhà nước, 40 NHTMCP, 41 chi nhánh ngân hàng nước ngoài và 5 ngân hàng liên doanh (Xem Bảng 3). Số lượng ngân hàng như vậy so với số dân xấp xỉ 90 triệu người thì không phải là nhiều, nhưng quy mô của các ngân hàng thì lại quá nhỏ bé. Tổng vốn điều lệ của các tổ chức tín dụng Việt Nam đến thời gian gần đây chỉ tương đương khoảng 6,5 tỷ USD. Hiện còn 11 NHTMCP có VĐL dưới 1.000 tỷ đồng/NH (dưới 59 triệu USD).

Bảng 3: Số lượng ngân hàng qua các năm

Năng lực tài chính hạn chế đã khiến các ngân hàng nội địa, đặc biệt là các NHTMCP quy mô nhỏ gặp nhiều khó khăn trong cạnh tranh vì quy mô hoạt động ngân hàng ngày càng gia tăng cùng với các khoản cho vay lớn chỉ có những ngân hàng có vốn chủ sở hữu lớn mới có thể đáp ứng yêu cầu. Quy mô nhỏ đang khiến một số ngân hàng Việt Nam phải đương đầu với nhiều rủi ro, khó tạo ra và duy trì niềm tin của công chúng... Đó là chưa kể bản thân ngân hàng khó khăn trong việc nâng cao trình độ công nghệ (kể cả công nghệ quản trị tiên tiến), cạnh tranh dịch vụ ngân hàng hiện đại, thu hút nhân lực giỏi... Vì vậy, xu hướng mua lại và sáp nhập ngân hàng là quy luật thị trường không tránh khỏi tại Việt Nam.

Theo thống kê của PWC, cho đến hết năm 2007, hoạt động M&A vẫn chủ yếu diễn ra trong các lĩnh vực tài chính là chủ yếu. Bên cạnh lĩnh vực tài chính, một số ngành khác như truyền thông, công nghệ thông tin và sinh học, hoạt động M&A cũng diễn ra sôi nổi qua các năm. Tuy số thương vụ ít hơn so với lĩnh vực công nghệ thông tin nhưng tài chính vẫn là ngành chiếm giá trị hoạt động M&A cao nhất. Cùng với sự phát triển của thị trường chứng khoán, xu hướng cổ phần hóa, tư nhân hóa đang trở nên phổ biến hơn ở nhiều nước, tạo nguồn hàng dồi dào cho các nhà đầu tư đang có tiền nhàn rỗi (Xem Bảng 4: Thống kê M&A theo ngành).

Bảng 4: Thống kê M&A theo ngành tại Việt Nam


Điểm lại lịch sử các cuộc sáp nhập đầu tiên của hệ thống ngân hàng Việt Nam bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ khu vực năm 1997. Cuộc khủng hoảng này buộc nhiều ngân hàng đứng trước nguy cơ phá sản do những khoản cho vay trả góp, cho vay kinh doanh bất động sản, đánh bắt cá xa bờ không thu hồi được vốn, cộng với các vụ án chiếm đoạt vốn ngân hàng như vụ Epco- Minh Phụng, Tamexco, Trần Xuân Hoa, nước hoa Thanh Hương… làm cho hệ thống ngân hàng càng thêm suy yếu, đặc biệt ngân hàng TMCP nông thôn có nguy cơ mất vốn do hoạt
động kinh doanh chủ yếu là cho vay, mà cho vay sản xuất nông nghiệp lại chiếm 70-80%, nhiều trường hợp cho vay vùng sâu, vùng xa kém hiệu quả do mất mùa, lũ lụt… Trước tình hình đó ngày 14/08/2000, Thống đốc NHNN ra quyết định số 20/2000/QĐ-NHNN5 phê duyệt phương án chấn chỉnh, sắp xếp lại các tổ chức tín dụng cổ phần và chủ trương của nhà nước là các NHTM nào rơi vào tình trạng kiểm soát đặc biệt thì có thể lựa chọn phương án sáp nhập sáp nhập hay bị mua lại bởi một tổ chức tín dụng khác. Một số vụ sáp nhập diễn ra theo chiều hướng này có thể kể ra như:

· Năm 1997 ngân hàng TMCP Phương Nam (Southernbank) sáp nhập với ngân hàng TMCP nông thôn Đồng Tháp, năm 1999 Southernbank tiếp tục sáp
nhập với NHTM Đại Nam, năm 2001 sáp nhập với NHTMCP Châu Phú, năm 2002 mua lại Quỹ tín dụng Định Công (Hà Nội) và đến năm 2003 sáp nhập với NHTMCP Nông Thôn Cái Sắn (Cần Thơ). Năm 2001 Ngân hàng TMCP Đông Á (EAB) mua lại ngân hàng TMCP Nông Thôn Tứ Giác Long Xuyên (An Giang), năm 2004 sáp nhập với ngân hàng TMCP Nông Thôn Tân Hiệp (Kiên Giang)

· Năm 2002 Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín (Sacombank) sáp nhập với NHTMCP Thạnh Thắng (Cần Thơ)

· Năm 2003 Ngân hàng TMCP Phương Đông (OCB) sáp nhập với NHTMCP Nông Thôn Tây Đô. Cũng trong năm 2003 Ngân hàng Đầu Tư& Phát Triển Việt Nam (BIDV) đã mua lại ngân hàng TMCP Nam Đô.

· Năm 2003 công ty tài chính Sài Gòn (SFC) sáp nhập với NHTMCP Đà Nẵng hình thành NHTMCP Việt Á

Hoạt động M&A ngân hàng giai đoạn 1997 đến 2004 diễn ra rất ít và mang tính bắt buộc nhiều hơn tự nguyện, cho đến khi luật đầu tư nước ngoài năm 2005, luật doanh nghiệp 2005, luật chứng khoán 2006 có hiệu lực, hoạt động M&A mới diễn ra sôi nổi hơn. Đặc biệt, xu hướng sáp nhập, mua lại trong ngành tài chính ngân hàng luôn chiếm tỷ lệ cao. Đa số các ngân hàng đều mong muốn hình thành các tập đoàn tài chính ngân hàng đa ngành, đa nghề (đầu tư theo chiều rộng) hay đầu tư chéo dưới hình thức cổ đông chiến lược nhằm mục đích các bên cùng có lợi, từ đó tăng cường năng lực cạnh tranh của ngân hàng. Chính điều này làm cho hoạt động M&A diễn ra nhanh và thuận lợi hơn. Các vụ sáp nhập, mua lại giai đoạn từ năm 2005 đến nay đã có trường hợp ngân hàng Việt Nam bán cổ phần cho các tập đoàn tài chính ngân hàng nước ngoài hoặc sáp nhập, mua lại các ngân hàng trong nước, nhưng chưa có trường hợp ngân hàng Việt Nam mua lại ngân hàng nước ngoài. Đó là do các ngân hàng nước ngoài với tiềm lực tài chính mạnh có khả năng thực hiện các hợp đồng sáp nhập, mua lại có giá trị lớn mà ngân hàng trong nước không thể, trong khi đó các ngân hàng trong nước muốn liên kết với nước ngoài để khai thác thương hiệu, kinh nghiệm quản lý… và M&A chính là con đường ngắn nhất để xâm nhập thị trường của các ngân hàng nước ngoài. Một số thương vụ điển hình:

· Ngân hàng TMCP Xuất Nhập Khẩu Việt Nam (Eximbank): Tháng 06 năm 2007 Eximbank đã ký kết thoả thuận bán 500 tỷ đồng vốn điều lệ cho 16 đối tác chiến lược trong nước là các tập đoàn kinh doanh có uy tín, với giá bán gấp 8 lần mệnh giá, tương đương với 4.000 tỷ đồng. Tháng 08 năm 2007, Eximbank bán 25% cổ phần cho 4 nhà đầu tư nước ngoài là nhà đầu tư chiến lược Sumitomo Mitsui Banking Corporation (đây là một trong số ít tập đoàn TCNH lớn nhất của Nhật Bản và thế giới) 15% vốn điều lệ của Eximbank; nhà đầu tư VOF Investment Limited-British Virgin Islands mua 5%; Mirae Asset Exim Investment Limited thuộc tập đoàn Mirae Asset Hàn Quốc là 4,5% và Mirae Asset Maps Opportunity Vietnam Equity Balanced Fund 1 là 0,5%. Việc chọn cổ đông chiến lược là một tập đoàn ngân hàng hàng đầu của Nhật Bản, được các ngân hàng thương mại khác của Việt Nam đánh giá cao, bởi nó không chỉ cho phép Eximbank tăng thêm tiềm lực về tài chính, quản trị điều hành và công nghệ, mà còn cho phép đáp ứng tốt hơn nhu cầu dịch vụ, đặc biệt là thanh toán quốc tế, mua bán ngoại tệ, chuyển tiền, kiều hối, đầu tư,... cho các doanh nghiệp Việt Nam là khách hàng của Eximbank xuất nhập khẩu, du lịch, xuất khẩu lao động và làm ăn với các đối tác Nhật Bản.

· Ngân hàng TMCP Phát Triển Nhà Hà Nội (Habubank): Tháng 06 năm 2007 Habubank bán 10% cổ phần cho Deutsche Bank AG (Đức). Việc ký thoả thuận này nằm trong chiến lược phát triển giai đoạn 2006 -2010 của Habubank. Thông qua việc hợp tác chiến lược này Deutsche Bank cũng cam kết thực hiện việc hỗ trợ kỹ thuật cho Habubank trong các hoạt động nguồn vốn, thị trường tiền tệ, quản lý rủi ro và cùng nhau tìm hiểu các cơ hội hợp tác kinh doanh chiến lược trong các lĩnh vực thẻ tín dụng và các sản phẩm dịch vụ đầu tư. Việc hợp tác giữa hai bên sẽ gia tăng giá trị cho các cổ đông của NH, là bước đi chủ động của Habubank trong tiến trình hội nhập thông qua việc tiếp cận với các thông lệ quản trị ngân hàng quốc tế tốt nhất với mong muốn góp phần tích cực làm vững mạnh thị trường tài chính Việt Nam. Deutsche Bank là một trong những ngân hàng đầu tư nổi tiếng trên thế giới, đặc biệt là thị trường Đức và châu Âu với tổng tài sản trị giá 1,097 tỷ EURO. Deutsche Bank có mặt tại Việt Nam từ năm 1992, hiện có chi nhánh tại thành phố Hồ Chí Minh.

· Ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam (Techcombank): Tháng 12 năm 2005, Ngân hàng HSBC tiến hành ký kết hợp đồng mua 10% cổ phần của Techcombank với giá trị 27 triệu USD. Đầu tư vào Techcombank cho phép HSBC tham gia sâu hơn nữa vào thị trường tài chính đang phát triển rất nhanh của Việt Nam. Còn Techcombank sẽ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật tiên tiến từ phía HSBC. Tháng 7 năm 2007, Techcombank bán thêm 5% cổ phần cho HSBC và tháng 8 năm 2008, Techcombank tiếp tục bán thêm 5% cổ phần cho HSBC nâng tỷ lệ sở hữu của ngân hàng này lên 20%.

· Ngân hàng ngoại thương Việt Nam (VCB): Ngày 22/1002007, tại Hà Nội, VCB và Ngân hàng TMCP Quân Đội (MB) đã ký thỏa thuận hợp tác chiến lược. Thỏa thuận này được ký trên nguyên tắc bình đẳng, trong điều kiện có thể hai bên sẽ dành cho nhau các ưu đãi trong mọi hoạt động kinh doanh. Theo đó, VCB và MB xác định sẽ là đối tác chiến lược quan trọng, lâu dài của nhau trong hoạt động đầu tư và liên doanh, liên kết, gồm các hoạt động cùng nhau góp vốn thành lập công ty, thành lập các liên minh tạm thời, cùng đầu tư vào các công ty, dự án đã được thành lập và các hoạt động đầu tư liên quan khác. VCB sẽ nâng tỷ lệ sở hữu cổ phần trong MB lên tối thiểu 10% và trở thành cổ đông chiến lược của MB trong tương lai.

· Các vụ sáp nhập, mua lại khác: tháng 05/2008, tập đoàn OCBC (tập đoàn tài chính lớn thứ 3 Singapore) nâng tỷ lệ sở hữu cổ phần của OCBC tại VPBank lên mức 15%; tháng 03/2008 Ngân hàng Maybank (Malaysia) vừa mua 15% cổ phần của Ngân hàng TMCP An Bình, tháng 02/2008 ngân hàng TMCP Phương Đông (OCB) bán 10% vốn điều lệ cho Ngân hàng BNP Paribas (Pháp).


Những vụ M&A dưới các hình thức mua bán cổ phần để trở thành đối tác chiến lược như trên thực sự không đơn giản chỉ là hợp tác vì các tập đoàn tài chính ngân hàng nước ngoài trước mắt là hợp tác chiến lược mua cổ phần của các ngân hàng nội địa (do bị hạn chế về tỷ lệ sở hữu) nhưng về lâu dài có thể “nuốt chửng” ngân hàng Việt nam khi Việt Nam mở cửa hoàn toàn lĩnh vực tài chính trong các cam kết khi gia nhập WTO, lúc đó các ngân hàng nội và ngoại đều cạnh tranh bình đẳng, không khống chế tỷ lệ góp vốn của nhà đầu tư nước ngoài. Do đó các ngân hàng Việt Nam phải nhanh chóng thông qua sáp nhập, mua lại để tăng cường tiềm lực thành lập tập đoàn tài chính ngân hàng tránh tình trạng bị các tập đoàn tài chính ngân hàng nước ngoài thôn tính khi Việt Nam thực hiện các cam kết mở cửa trong lĩnh vực tài chính ngân hàng.

Khác với những năm đỉnh cao, năm 2009, chỉ có hai thương vụ đang lưu ý mà ngân hàng nước ngoài trở thành đối tác chiến lược của ngân hàng trong nước. Các thương vụ này cũng chỉ là để tăng tỷ lệ sở hữu lên 15 – 20%. Đó là BNP Paribas (BNP) nâng tỷ lệ cổ phần tại OCB lên 15%, và MayBank tăng tỷ lệ sở hữu cổ phần tại Ngân hàng An Bình lên 20%. Thương vụ đáng chú ý nhất trong nước đó là Oceanbank đã chọn Petrovietnam (PVN) làm cổ đông chiến lược từ đầu năm 2009, với tỷ lệ cổ phần PVN nắm giữ tại Oceanbank là 20%. Vốn điều lệ của ngân hàng này đạt 2.000 tỷ đồng sau khi có sự tham gia góp vốn của PVN. Trong các thương vụ nhỏ khác, Maritime Bank và các thành viên là cổ đông lớn của ngân hàng đã mua lại 45% cổ phần của MXBank. Trong đó, riêng Maritime Bank nắm 4,99% cổ phần của MXBank. Trước đó, vào đầu quý III năm 2009, thương vụ mua - bán lớn giữa DaiA Bank và Tập đoàn Tín Nghĩa tại tỉnh Đồng Nai cũng gây chú ý khi Tập đoàn Tín Nghĩa trở thành cổ đông lớn nhất, nắm giữ 49% vốn của DaiA Bank, thay vì tỷ lệ 11% trước đó. Một thương vụ khá thú vị liên quan đến đầu tư ra nước ngoài trong lĩnh vực ngân hàng. Đó là vào tháng 7/2009, BIDV cho biết đã hoàn tất việc thành lập CTCP Đầu tư và phát triển IDCC 100% vốn Việt Nam với vốn điều lệ 100 triệu USD, do BIDV và Công ty Phương Nam góp vốn. IDCC đã ký hợp đồng chuyển nhượng, chính thức mua lại Ngân hàng Đầu tư Thịnh vượng PIB (một ngân hàng tư nhân của Campuchia), cơ cấu và đổi tên thành Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Campuchia (BIDC). Theo kế hoạch, đến năm 2012, BIDC sẽ có tổng tài sản 303 triệu USD, tổng nguồn vốn huy động 216 triệu USD, cho vay đạt 210 triệu USD. Ngoài ra, CTCP Bảo hiểm Campuchia Việt Nam (CVI), trong đó IDCC nắm giữ 90% vốn cũng đã được phía Campuchia cấp phép thành lập.


Một số đặc điểm và tồn tại của thị trường M&A ngân hàng Việt Nam


Hoạt động M&A tại thị trường Việt Nam diễn ra phổ biến trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, chứng khoán. Cùng với lộ trình hội nhập và theo cam kết về mở cửa thị trường tài chính khi Việt Nam gia nhập WTO, những hoạt động M&A diễn ra với xu hướng phổ biến trong lĩnh vực tài chính, đặc biệt trong ngành ngân hàng, chứng khoán là một điều tất yếu. Thị trường M&A trong lĩnh vực ngân hàng có một số đặc điểm chính như sau:

Đa số các thương vụ M&A trong lĩnh vực ngân hàng có giá trị cao đều có yếu tố nước ngoài. Chiếm tỷ trọng lớn đều có sự tham gia của ít nhất một bên là doanh nghiệp nước ngoài. Có thể kể ra trường hợp doanh nghiệp nước ngoài mua lại toàn bộ cổ phần hoặc cổ phiếu chiến lược của doanh nghiệp trong nước như: ANZ đầu tư vào Ngân hàng Sacombank và Công ty chứng khoán SSI; HSBC mua cổ phần Techcombank. Tuy nhiên, cũng có một vài thương vụ M&A giữa doanh nghiệp trong nước như Ngân hàng ACB mua Ngân hàng Đại Á.

Hình thức hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam mang tính “thân thiện” (friendly) nhiều hơn. Các vụ M&A thể hiện rõ sự hợp tác và ở một góc độ nào đó có thể nói, vẫn mang hơi hướng của hình thức liên doanh giữa nhà đầu tư trong nước và đầu tư nước ngoài trước đây. Các hoạt động mua bán cổ phần diễn ra trong tinh thần hợp tác, hai bên cùng đạt được những thỏa thuận nhất định.

Đặc thù thị trường hoạt động M&A ngân hàng ở Việt Nam mang đậm chất mua lại. Hiện nay, doanh nghiệp trong nước vẫn chưa có nhiều thông tin, hiểu biết về các điều kiện, thủ tục giao dịch hoạt động M&A. Kết quả của quá trình hoạt động M&A ngân hàng thời gian qua chủ yếu là do sự tìm hiểu, đàm phán của các đối tác đơn lẻ với nhau, còn nhà đầu tư bên ngoài vẫn đứng ngoài cuộc chơi, chưa tìm được kênh đổ vốn vào hình thức kinh doanh mới này.

Cách thức và tác nghiệp hoạt động M&A ngân hàng còn sơ khai và chủ yếu là thâu tóm hay được gọi phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng là mua bán doanh nghiệp (toàn bộ hoặc một phần), hầu như chưa có trường hợp sáp nhập. Một mặt, trình độ quản lý Việt Nam chưa thể đáp ứng được mức độ hợp tác cao mà các vụ sáp nhập đòi hỏi, mà thực chất chỉ nghiêng về đầu tư tài chính. Ngoài ra, trong lĩnh vực ngân hàng, doanh nghiệp nước ngoài bị quy định hạn chế mua cổ phần không quá 30% trong các thương vụ mua bán cổ phần với ngân hàng Việt Nam.

Khung pháp lý cho hoạt động M&A nói chung và M&A trong lĩnh vực ngân hàng còn rải rác ở các luật, văn bản pháp luật khác nhau, những quy định một cách chung chung, chưa có hệ thống chi tiết. Điều này không những làm cho các bên tham gia hoạt động M&A gặp khó khăn trong việc thực hiện mà còn làm cho các cơ quan quản lý khó kiểm soát các hoạt động M&A. Ví dự Quyết định 36/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 11/3/2003 trước đây quy định tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài là 30%, trong khi Nghị định 139/2007/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 05/9/2007 hướng dẫn luật doanh nghiệp không hạn chế việc mua (điều 10), thì luật Chứng khoán năm 2006 lại giới hạn 49%.

Vấn đề định giá ngân hàng luôn luôn là vấn đề phức tạp đối với cả các nhà đầu tư và doanh nghiệp khi đàm phán. Thị trường M&A Việt Nam hiện sử dụng ba phương pháp định giá chính: đinh giá theo giá trị tài sản thực, định giá theo dòng tiền chiết khấu và
định giá theo giá thị trường. Với kiến thức về M&A còn khá sơ sài của các DN trong nước, định giá theo phương pháp nào cũng có những khó khăn nhất định. Nếu định giá theo phương pháp giá trị tài sản thực sẽ gây tranh cãi về việc định giá tài sản vô hình như thương hiệu, bản quyền, bí quyết thương mại, danh sách khách hàng. Phương pháp dòng tiền chiết khấu lại dựa vào dự báo dòng tiền tương lai của doanh nghiệp. Song việc tính toán này sẽ rất phụ thuộc vào nhận định cá nhân do dựa trên các giả thiết và dự báo về tỷ lệ tăng trưởng, tỷ lệ chiết khấu. Trong khi đó, phương pháp định giá theo giá thị trường lại rất khó đưa ra giá trị chính xác tuy doanh nghiệp có thể tương đồng về quy mô, ngành, nhưng lại không giống nhau hoàn toàn và đối với thị trường chứng khoán chưa phát triển như ở Việt Nam, giá trị thị trường của cổ phiếu chưa phản ánh đúng giá trị thực cổ phiếu đó. Muốn định giá công ty mục tiêu thì ngân hàng thường phải thuê chuyên gia định giá và phải kết hợp nhiều phương pháp khác nhau.

Nguồn nhân lực của Việt Nam vẫn còn chưa đáp ứng được đầy đủ nhu cầu của thị trường về hoạt động M&A ngân hàng. Khi thiết lập giao dịch mua bán doanh nghiệp, vai trò của chuyên gia tư vấn là rất quan trọng để đảm bảo cho giao dịch đúng giá, đúng pháp luật, bảo vệ được quyền và lợi ích của cả hai bên. Hiện nay có khá nhiều các công ty chứng khoán, tư vấn tài chính, kiểm toán tham gia vào làm trung gian, môi giới cho các bên trong hoạt động M&A. Tuy nhiên do có những hạn chế về hệ thống luật, nhân sự, tính chuyên nghiệp, cơ sở dữ liệu, thông tin, ... nên các đơn vị này chưa thể trở thành trung gian thiết lập một “thị trường” để các bên mua - bán gặp nhau. Thêm vào đó việc thiếu hụt nguồn nhân lực tài chính ngân hàng cấp cao có thể làm giám đốc những cơ sở mới cũng là một nguyên nhân dẫn tới tình trạng các ngân hàng vẫn còn dè chừng trong ra quyết định M&A.

Dự báo nhu cầu và giải pháp tăng cường hiệu quả hoạt động M&A

Trong những năm gần đây, hoạt động M&A diễn ra chủ yếu tại Mỹ và Châu Âu. Tuy nhiên, nhìn chung tốc độ tăng trưởng hoạt động M&A tại các châu lục này đã có sự suy giảm mà đang nhanh chóng lan đến thị trường Châu Á, giá trị hoạt động M&A xuyên quốc gia tăng cao. Những thương vụ M&A gần đây cho thấy một tỷ lệ lớn các công ty nước ngoài đang tiến vào thị trường Châu Á qua hoạt động M&A và bản thân các nước đang phát triển cũng mở rộng hoạt động liên doanh, liên kết với nước ngoài để tận dụng công nghệ, tiếp thu trình độ quản lý, tăng cường thị phần, quy mô và giảm đối thủ cạnh tranh.

Hoạt động M&A tại Việt nam vẫn đang và sẽ phát triển tương ứng với trình độ phát triển và điều kiện phát triển của nền kinh tế, cũng như sự phát triển của các doanh nghiệp Việt nam. Nhìn về dài hạn, hoạt động M&A tại Việt nam có nhiều tiềm năng và sẽ phát triển ở mức độ và chất lượng cao hơn nhiều so với những gì đang diễn ra hiện nay. Đối với lĩnh vực ngân hàng, theo lộ trình gia nhập WTO, Chính phủ Việt Nam đã cho phép thành lập chi nhánh, ngân hàng con 100% vốn nước ngoài. Tuy nhiên, để tham gia vào một thị trường vốn khác biệt về văn hóa và những hiểu biết hạn chế về thị trường trong nước và khách hàng thì thông qua M&A các định chế nước ngoài từng bước tham gia vào lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam với tư cách là các cổ đông chiến lược. Với cách thức này, các tổ chức nước ngoài có thể tận dụng dụng được nguồn nhân lực và cơ sở khách hàng. Mặt khác, trước áp lực cạnh tranh từ phía các định chế tài chính nước ngoài cả những đối thủ lớn trong nước, một số các ngân hàng nhỏ lẻ đã tính đến hướng hợp tác, liên kết với các ngân hàng khác để tăng cường thị phần, quy mô và vị thế cạnh tranh của mình. Thêm vào đó, theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, đến 2010 các NHTM phải có vốn điều lệ tối thiểu đạt 3000 tỷ đồng tạo sức ép lên các tổ chức tín dụng trong nước thúc đẩy mạnh hoạt động bán cổ phần tăng vốn điều lệ. Mặc dù vậy, con số 3000 tỷ đồng vẫn chưa đủ để đảm bảo năng lực cạnh tranh của các tổ chức này trong bối cảnh nền kinh tế hiện nay, và đặc biệt sau năm 2011. Vì vậy, có thể nhận định hoạt động M&A trong lĩnh vực tài chính ngân hàng vẫn sẽ rất sôi động, thậm chí có thể nói là rất nóng trong thời gian tới, đặt ra cơ hội cũng như thách thức đối với hoạt động M&A trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam. Để có thể tăng cường hiệu quả của hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam, một số giải pháp cần được thực hiện trong thời gian tới:

Xây dựng, phát triển và hoàn thiện khung pháp lý về hoạt động M&A. Trong nền kinh tế thị trường, sự cạnh tranh cao giữa các doanh nghiệp là động lực để doanh nghiệp vươn lên, phát triển cả chiều sâu và chiều rộng và đương nhiên khi đó sẽ có doanh nghiệp tồn tại, phát triển, sẽ có doanh nghiệp phá sản, bị thôn tính lại. Và điều này tất yếu sẽ hình thành nhu cầu cần mua - bán, thâu tóm - sáp nhập, liên doanh - liên kết giữa các Doanh nghiệp để lớn mạnh hơn, phát triển hơn và hỗ trợ cho nhau tốt hơn. Tuy nhiên, mua bán doanh nghiệp không đơn giản như mua bán một sản phẩm hàng hóa thông thường. Một thương vụ M&A thành công hay không phụ thuộc vào vào nhiều yếu tố như: nhu cầu, giá cả, giải quyết các vấn đề phát sinh hậu M&A. Trong khi đó, các quy định hiện nay liên quan đến hoạt động M&A mới chỉ dừng lại ở việc xác lập về mặt hình thức của hoạt động M&A, các vấn đề về mặt nội dung cần phải được quy định đầy đủ hơn nữa bởi vì hoạt động M&A còn có nhiều nội dung liên quan đến định giá doanh nghiệp, giải quyết các vấn đề tài chính, cổ phần, cổ phiếu, người lao động, thuế, phí... của doanh nghiệp trong và sau quá trình hoạt động M&A. Khung pháp lý về hoạt động M&A cần chuyên biệt, không dựa quá nhiều trên các khung pháp lý dành cho cổ phần hóa, phát hành và niêm yết chứng khoán. Khung pháp lý này sẽ tạo điều kiện để xác lập giao dịch, địa vị của bên mua, bên bán, hậu pháp lý sau khi kết thúc giao dịch. Nhà nước cần rà soát các quy định trong luật doanh nghiệp, luật Chứng khoán, luật Đầu tư để thống nhất và ban hành nghị định về M&A có yếu tố nước ngoài. Có như vậy mới thúc đẩy hoạt động M&A phát triển.

Xây dựng kênh kiểm soát thông tin trong hoạt động M&A. Phát triển kênh kiểm soát thông tin cũng như tính minh bạch của thông tin trong hoạt động M&A. Trong hoạt động giao dịch M&A thì giá cả, thị trường, thị phần, quản trị thông tin là rất quan trọng và cần thiết cho cả bên mua, bên bán. Thông tin không được kiểm soát và minh bạch có thể gây thiệt hại cho các bên và làm giảm năng lực thị trường. Cũng như những thị trường khác, hoạt động của thị trường M&A cũng mang tính hiệu ứng dây chuyền. Nếu hoạt động M&A lớn diễn ra không thành công hoặc có yếu tố lừa đảo, không trung thực thì hậu quả cho nền kinh tế là rất lớn vì nó có thể ảnh hưởng đến các ngành kinh tế khác.

Phát triển nguồn nhân lực thị trường M&A. Nhân lực bao giờ cũng là yếu tố cốt lõi, chìa khóa thành công trong mọi hoạt động của doanh nghiệp và của các thị trường tài chính, trong đó thị trường M&A cũng không nằm ngoài quy luật trên. Thị trường M&A là một thị trường cần sự tham gia, tư vấn của nhiều chuyên gia có kinh nghiệm chuyên sâu về các lĩnh vực khác nhau như luật pháp, tài chính, thương hiệu... Do đó, nhà nước cần có những chương trình đào tạo để có được đội ngũ chuyên gia tốt, những người môi giới, tư vấn cho các bên, đồng thời là người cung cấp thông tin tốt nhất về thị trường. Những điều kiện trên chính là những điều kiện tiên quyết để thị trường M&A doanh nghiệp nói chung và ngân hàng nói riêng để có thể hoạt động tốt và đi vào hoạt động chuyên nghiệp. Muốn vậy, nền tảng cho một chương trình đào tạo bao giờ cũng gắn liền với việc Nhà nước cần xây dựng quy định rõ ràng cho những bước đi trong quy trình giao dịch M&A. Khi có được một nền tảng như vậy thì việc đào tạo đội ngũ chuyên gia phục vụ cho công tác định giá sẽ dễ dàng hơn khi tác nghiệp.

Tài liệu tham khảo

1. Avalue(2009). Báo cáo Tình hình M&A năm 2009 và triển vọng năm 2010.
2. DTL Auditing (2008). Tài liệu hội thảo M&A 2008.
3. Nam.
4. Mạng M&A Việt Nam (2009). Cẩm nang mua bán và sáp nhập doanh nghiệp Việt Nam.
5. MergerMarket (2009). Monthly report in global M&A activities.
6. Nguyễn Thường Lạng & Nguyễn Thị Quỳnh Thư (2008). Một số vấn đề mua lại, sáp nhập doanh nghiệp và tình hình Việt Nam.
7. PriceWaterhouseCoopers (2010, 2009). Báo cáo Nhìn lại hoạt động M&A tại Việt Nam năm 2009, 2008.
8. Trịnh Quốc Trung (2008) . Tham luận Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động M&A tại Việt Nam.
9. Thái Bảo Anh (2009). Tham luận Khung pháp lý liên quan đến hoạt động M&A tại Việt
10. UNI Europa – Finance (2000). The impacts of M&A in Banking and Insurance sector Research research.


Các website tham khảo

www.bloomberg.com
www.banker.thomsonib.com
www.fpts.com.vn
www.kiemtoan.com.vn
www.luatvietnam.com.vn
www.muabancongty.com
www.sbv.com.vn
www.saga.vn